Pages

Saturday, 28 February 2026

THE FOUNDERS OF RAJPUTANA KKATHHEHAR ROHILKHANND

*KSHTRIYA SAMRAT MAHARAJA RANVEER SINGH ROHILA,THE FOUNDER OF ROHILKHANND*
ЁЯЩП рдХ्рд░рдордмрдж्рдз, рд╡िрд╕्рддृрдд рдПрд╡ं рдк्рд░рднाрд╡рд╢ाрд▓ी рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЬीрд╡рди рдкрд░िрдЪрдп рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╣ै।
(рд▓ेрдЦрди рд╢ैрд▓ी: рд╕ंрддुрд▓िрдд – рдЗрддिрд╣ाрд╕ + рдк्рд░ेрд░рдгाрдд्рдордХ, рд╢ोрдзрдкрд░рдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рд╕рд╣िрдд)
рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा
рдХрдаेрд╣рд░–рд░ोрд╣िрд▓рдЦрдг्рдб рдХे рдЕрдЬेрдп рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╢ाрд╕рдХ
(рдЬрди्рдо: 25 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 1204 рдИ., рдмрд▓िрджाрди: 13рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдордз्рдп)
1. рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा
рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЕрдиेрдХ рдРрд╕े рд╡ीрд░ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╣ुрдП рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд╕ीрдоिрдд рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдоें рднी рд╡िрджेрд╢ी рдЖрдХ्рд░рдордгрдХाрд░िрдпों рдХा рдбрдЯрдХрд░ рд╕ाрдордиा рдХिрдпा। рдХрдаेрд╣рд░–рд░ोрд╣िрд▓рдЦрдг्рдб (рд╡рд░्рддрдоाрди рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХा рдЙрдд्рддрд░ी рднाрдЧ) рдХे рдкрд░ाрдХ्рд░рдоी рд╢ाрд╕рдХ рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा рдЙрди्рд╣ीं рдоें рд╕े рдПрдХ рдеे। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рджिрд▓्рд▓ी рд╕рд▓्рддрдирдд рдХे рд╡िрд╕्рддाрд░рд╡ाрджी рдЕрднिрдпाрдиों рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдФрд░ рдХ्рд╖ाрдд्рд░ рдзрд░्рдо рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиा рд╕рд░्рд╡рд╕्рд╡ рдмрд▓िрджाрди рдХрд░ рджिрдпा।
рдЙрдирдХा рдЬीрд╡рди рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╢ाрд╕рдХ рдХी рдХрдеा рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЖрдд्рдорд╕рдо्рдоाрди, рдпुрдж्рдзрдиीрддि рдФрд░ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рд░рдХ्рд╖ा рдХा рдЖрджрд░्рд╢ рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै।
рднाрдЧ 1
рдХाрдаी, рдХрдаेрд╣рд░ рдФрд░ рдХाрдаिрдпाрд╡ाрдб़ рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЖрдзाрд░
2. рд╕ूрд░्рдпрд╡ंрд╢ рдФрд░ рдиिрдХुрдо्рдн рд╡ंрд╢
рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा рд╕ूрд░्рдпрд╡ंрд╢ी рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд╡ंрд╢ाрд╡рд▓ी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ рд╡ंрд╢ рдЗрдХ्рд╖्рд╡ाрдХु рдХुрд▓ рд╕े рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ुрдЖ, рдЬिрд╕े рднрдЧрд╡ाрди рд░ाрдо рдХी рд╡ंрд╢ рдкрд░ंрдкрд░ा рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдиिрдХुрдо्рдн рдиाрдордХ рдкрд░ाрдХ्рд░рдоी рд░ाрдЬा рд╕े рдиिрдХुрдо्рдн рд╡ंрд╢ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।
рдЗрд╕ рд╡ंрд╢ рдХी рдПрдХ рд╢ाрдЦा “рдХрда” рдпा “рдХाрдаी” рдХрд╣рд▓ाрдпी।
3. рдХрда рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рдФрд░ рд╕िрдХंрджрд░ рдХाрд▓
рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ 326 рдоें рдЬрдм Alexander the Great рдиे рдЙрдд्рддрд░-рдкрд╢्рдЪिрдо рднाрд░рдд рдкрд░ рдЖрдХ्рд░рдордг рдХिрдпा, рдЙрд╕ рд╕рдордп рд░ाрд╡ी рдирджी рдХे рддрдЯ рдкрд░ рдХрда рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी “рд╕ांрдХрд▓” (рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдпाрд▓рдХोрдЯ) рдмрддाрдИ рдЬाрддी рд╣ै।
рдпूрдиाрдиी рд▓ेрдЦрдХों рдиे рдХрдаों (Kathoi/Kathaeans) рдХी рд╡ीрд░рддा, рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╕ौрд╖्рдард╡ рдФрд░ рдпुрдж्рдз рдХौрд╢рд▓ рдХी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХी рд╣ै। рдХुрдЫ рдЧ्рд░ंрдеों рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣ै рдХि рд╡े рд╕्рд╡рд╕्рде рдФрд░ рдмрд▓िрд╖्рда рд╕ंрддाрдиों рдХो рд╣ी рдЬीрд╡िрдд рд░рдЦрддे рдеे рддрдеा рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдпोрдж्рдзा рдХो рд╢ाрд╕рдХ рдЪुрдирддे рдеे।
рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╡्рдпाрдХрд░рдгाрдЪाрд░्рдп Panini рдХी рдЕрд╖्рдЯाрдз्рдпाрдпी рдоें рдХрдаों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдорд╣ाрднाрд╖्рдпрдХाрд░ Patanjali рдиे рднी рдХрдаों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै।
4. рдХाрдаिрдпाрд╡ाрдб़ рдФрд░ рдХрдаेрд╣рд░ рдХा рд╡िрдХाрд╕
рд╕िрдХंрджрд░ рдХे рдЖрдХ्рд░рдордгों рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рдХрда рдХ्рд╖рдд्рд░िрдпों рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╕рдоूрд╣ों рдиे рднाрд░рдд рдХे рд╡िрднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕ рдХिрдпा—
рдПрдХ рд╢ाрдЦा рд╕ौрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдЧрдИ — рдЬрд╣ाँ “рд╕ौрд░ाрд╖्рдЯ्рд░” рдХ्рд╖ेрдд्рд░ “рдХाрдаिрдпाрд╡ाрдб़” рдиाрдо рд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдЖ।
рдПрдХ рд╢ाрдЦा рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдХे рдкंрдЪाрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдмрд╕ी — рдЬो рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ “рдХрдаेрд╣рд░ рдЦрдг्рдб” рдпा “рд░ोрд╣िрд▓рдЦрдг्рдб” рдХрд╣рд▓ाрдпा।
рдПрдХ рд╢ाрдЦा рдиेрдкाрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЧрдИ — рдЬрд╣ाँ “рдХрдЯाрдпрдд” рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै।
рдХाрдаी рд╡ीрд░ों рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рдХрд╣ाрд╡рдд рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ुрдИ:
“рдХाрд▓ рднी рдЕрдЧрд░ рдЫोрдб़ рджे, рд▓ेрдХिрди рдХाрдаी рдирд╣ीं рдЫोрдб़рддा।”
рднाрдЧ 2
рдХрдаेрд╣рд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा
5. рд░ाрдордкुрд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा
рд▓рдЧрднрдЧ 7рд╡ीं–10рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдордз्рдп рдХрдаेрд╣рд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕्рдеाрдпी рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╣ुрдИ।
рд░ाрдЬा рд░ाрдорд╕िंрд╣ (рд░ाрдорд╢ाрд╣) рдиे 909 рдИрд╕्рд╡ी (рд╡िрдХ्рд░рдоी 966) рдоें рд░ाрдордкुрд░ рдирдЧрд░ рдХो рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा। рдпрд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЕрд╣िрдХ्рд╖ेрдд्рд░ (рд╡рд░्рддрдоाрди рд░ाрдордирдЧрд░ рдХे рдиिрдХрдЯ) рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд╕्рдеिрдд рдеा।
рдЗрд╕рдХे рдмाрдж 11 рдкीрдв़िрдпों рддрдХ рдХрда рдХ्рд╖рдд्рд░िрдпों рдиे рд╢ाрд╕рди рдХिрдпा।
рд╡ंрд╢ाрд╡рд▓ी рдоें рдЙрд▓्рд▓ेрдЦिрдд рдк्рд░рдоुрдЦ рдиाрдо:
рд░ाрдорд╢ाрд╣ (рд░ाрдорд╕िंрд╣)
рдмीрдЬрдпрд░ाрдЬ
рдХрд░рдгрдЪрди्рдж
рд╡िрдо्рд░рд╣рд░ाрдЬ
рд╕ाрд╡рди्рдд рд╕िंрд╣
рдЬрдЧрдоाрд▓
рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣
рдзिंрдЧрддрд░ाрдо
рдЧोрдХुрд▓ рд╕िंрд╣
рдорд╣ाрд╕рд╣ाрдп
рдд्рд░िрд▓ोрдХрдЪрди्рдж
рдиौрд░ंрдЧ рджेрд╡
рднाрдЧ 3
рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा
6. рдЬрди्рдо рдФрд░ рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡
рдЬрди्рдо: 25 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 1204 рдИрд╕्рд╡ी
рд╡िрдХ्рд░рдо рд╕ंрд╡рдд: 1261
рд╕्рдеाрди: рд░ाрдордкुрд░, рдХрдаेрд╣рд░-рд░ोрд╣िрд▓рдЦрдг्рдб
рдЧोрдд्рд░: рд╡рд╢िрд╖्рда
рд╡ंрд╢: рдиिрдХुрдо्рдн рд╡ंрд╢ी рдХрдаेрд╣рд░िрдпा рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп
рд╡े рдпुрдж्рдзрдХрд▓ा, рдШुрдб़рд╕рд╡ाрд░ी рдФрд░ рд╢рд╕्рдд्рд░ рд╕ंрдЪाрд▓рди рдоें рдиिрдкुрдг рдеे। рдЙрдирдХे рд╕ाрде 84 рдХрд╡рдЪрдзाрд░ी рд░ोрд╣िрд▓ा рд╡ीрд░ों рдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕ेрдиा рд░рд╣рддी рдеी।
7. рджिрд▓्рд▓ी рд╕рд▓्рддрдирдд рд╕े рд╕ंрдШрд░्рд╖
13рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рджिрд▓्рд▓ी рдоें рдЧुрд▓ाрдо рд╡ंрд╢ рдХा рд╢ाрд╕рди рдеा। рдЙрд╕ рд╕рдордп рд╕ुрд▓्рддाрди Nasiruddin Mahmud рдиाрдордоाрдд्рд░ рдХा рд╢ाрд╕рдХ рдеा, рдЬрдмрдХि рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╕рдд्рддा Ghiyas ud din Balban рдЬैрд╕े рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рдЕрдоीрд░ों рдХे рд╣ाрдеों рдоें рдеी।
1253–1254 рдИрд╕्рд╡ी рдоें рджोрдЖрдм, рдХрдаेрд╣рд░ рдФрд░ рд╢िрд╡ाрд▓िрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рджрдордирдХाрд░ी рдЕрднिрдпाрди рдЪрд▓ाрдпा рдЧрдпा। рд╕्рдеाрдиीрдп рд╢ाрд╕рдХों рдФрд░ рдЬрдирддा рдкрд░ рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ рд╣ुрдП।
рд░ोрд╣िрд▓рдЦрдг्рдб рдоें рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рднрдб़рдХ рдЙрдаा рдФрд░ рджिрд▓्рд▓ी рд╕рд▓्рддрдирдд рдХे рд╕ूрдмेрджाрд░ рдХी рд╣рдд्рдпा рдХрд░ рджी рдЧрдИ।
8. рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рдпुрдж्рдз
рд░ाрдордкुрд░ рдФрд░ рдкीрд▓ीрднीрдд рдХे рдордз्рдп рдоैрджाрди рдоें рджिрд▓्рд▓ी рд╕рд▓्рддрдирдд рдХी рд▓рдЧрднрдЧ 30,000 рд╕ेрдиा рдФрд░ рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рд░ोрд╣िрд▓ा рдпोрдж्рдзाрдУं рдХे рдмीрдЪ рднрдпंрдХрд░ рдпुрдж्рдз рд╣ुрдЖ।
рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░:
84 рдХрд╡рдЪрдзाрд░ी рд░рдгрдзेрд▓рд╡ंрд╢ी рд╡ीрд░ों рдиे рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдкрд░ाрдХ्рд░рдо рджिрдЦाрдпा
рд╢рдд्рд░ु рд╕ेрдиा рдХे рд╣ाрдеी-рдШोрдб़े рдкрд░ाрд╕्рдд рд╣ुрдП
рдиाрд╕िрд░ूрдж्рджीрди рдХो рдмंрджी рдмрдиाрдпा рдЧрдпा
рдХ्рд╖ाрдд्рд░ рдзрд░्рдо рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рд╢рд░рдгाрдЧрдд рдХो рдЕрднрдпрджाрди рджेрдХрд░ рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рдиे рдЙрд╕े рдЫोрдб़ рджिрдпा।
9. рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕рдШाрдд рдФрд░ рдмрд▓िрджाрди
рджिрд▓्рд▓ी рджрд░рдмाрд░ рдиे рдкुрдиः рд╖рдб्рдпंрдд्рд░ рд░рдЪा।
рджрд░рдмाрд░ी рдкंрдбिрдд рдЧोрдХुрд▓рд░ाрдо рдкाрдг्рдбेрдп рдХो рд▓ाрд▓рдЪ рджेрдХрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдоें рд▓िрдпा рдЧрдпा।
рд░рдХ्рд╖ाрдмंрдзрди рдХे рджिрди, рдЬрдм рд╢िрд╡ рдоंрджिрд░ рдоें рд╢рд╕्рдд्рд░ рдкूрдЬा рд╣ेрддु рд░ाрдЬрдкूрдд рдиिःрд╢рд╕्рдд्рд░ рдеे, рддрдм рдХिрд▓े рдХा рдж्рд╡ाрд░ рдЦोрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा। рднाрд░ी рд╕ेрдиा рдиे рдЖрдХ्рд░рдордг рдХिрдпा।
рдШрдоाрд╕ाрди рдпुрдж्рдз рд╣ुрдЖ।
рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд╡ीрд░рдЧрддि рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдП।
рдорд╣ाрд░ाрдиी рддाрд░ाрджेрд╡ी рд╕рддी рд╣ो рдЧрдИं।
рдЙрдирдХे рднाрдИ рд╕ूрд░рдд рд╕िंрд╣ рд╢ेрд╖ рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕рд╣िрдд рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЪрд▓े рдЧрдП।
рднाрдЧ 4
рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд
рд░ाрдордкुрд░ рдХे рдХिрд▓े рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖
рд╕рддी рддाрд░ाрджेрд╡ी рдоंрджिрд░
рд╕्рдеाрдиीрдп рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ рдФрд░ рд╡ंрд╢рдЬ
рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рдиे рдЕंрддिрдо рд╕ांрд╕ рддрдХ рдкрд░ाрдзीрдирддा рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХी। рдЙрдирдХा рдмрд▓िрджाрди рд░ोрд╣िрд▓рдЦрдг्рдб рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЪेрддрдиा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдмрдиा।
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा рдХा рдЬीрд╡рди рднाрд░рддीрдп рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдкрд░ंрдкрд░ा, рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рдФрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХा рд╕рд╢рдХ्рдд рдЙрджाрд╣рд░рдг рд╣ै।
рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕ीрдоिрдд рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдоें рднी рджिрд▓्рд▓ी рд╕рд▓्рддрдирдд рдХी рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╕ेрдиा рдХा рд╕ाрдордиा рдХिрдпा рдФрд░ рдХ्рд╖ाрдд्рд░ рдзрд░्рдо рдХा рдкाрд▓рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╢рд░рдгाрдЧрдд рдХो рдЕрднрдпрджाрди рджिрдпा — рдпрдж्рдпрдкि рдЕंрддрддः рдЙрди्рд╣ें рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕рдШाрдд рдХा рд╕ाрдордиा рдХрд░рдиा рдкрдб़ा।
рдЙрдирдХी рдЧाрдеा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдЙрди рдкृрд╖्рдаों рдоें рд╕्рдеाрди рдкाрдиे рдпोрдЧ्рдп рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдФрд░ рд╕्рдеाрдиीрдп рд╢ौрд░्рдп рдХो рдЙрдЪिрдд рд╕рдо्рдоाрди рджिрдпा рдЬाрдП।
 ЁЯЪй

RAJPUTANA ROHILKHAND KE SANSTHAPAK। MAHARSJA RANVEER SINGH ROHILA

*рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा*
*рдХрдаेрд╣рд░–рд░ोрд╣िрд▓рдЦрдг्рдб рдХे рд╕ूрд░्рдпрд╡ंрд╢ी рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╢ाрд╕рдХ*
рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рд╡िрд╕्рддृрдд рдкрд░िрджृрд╢्рдп рдоें рдЕрдиेрдХ рдРрд╕े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╢рдХ्рддिрдХेंрдж्рд░ рд░рд╣े рд╣ैं рдЬिрдирдХी рд╡ीрд░рдЧाрдеाрдПँ рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдоें рд╕ीрдоिрдд рд╕्рдеाрди рдкा рд╕рдХीं, рдХिрди्рддु рдЬрдирд╕्рдоृрддि, рд╡ंрд╢ाрд╡рд▓ी, рд▓ोрдХрдкрд░ंрдкрд░ा рдФрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╡े рдЕрдд्рдпंрдд рдЬीрд╡ंрдд рд╣ैं। рдХрдаेрд╣рд░–рд░ोрд╣िрд▓рдЦрдг्рдб (рд╡рд░्рддрдоाрди рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХा рдЙрдд्рддрд░ी рднाрдЧ) рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рднी рдРрд╕ा рд╣ी рдПрдХ рдЕрдз्рдпाрдп рд╣ै। рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд╕ूрд░्рдпрд╡ंрд╢ी рдиिрдХुрдо्рдн рд╡ंрд╢ीрдп рдХрдаेрд╣рд░िрдпा рдХ्рд╖рдд्рд░िрдпों рдоें рдЬрди्рдоे рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा 13рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЙрди рд╡ीрд░ рд╢ाрд╕рдХों рдоें рдЧिрдиे рдЬाрддे рд╣ैं рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा, рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрд╕्рдеा рдФрд░ рдХ्рд╖ाрдд्рд░ рдзрд░्рдо рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХिрдпा।
рдпрд╣ рдЧ्рд░ंрде рдЙрдирдХे рд╡ंрд╢, рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि, рдХрда/рдХाрдаी рдкрд░ंрдкрд░ा, рдХрдаेрд╣рд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा, рджिрд▓्рд▓ी рд╕рд▓्рддрдирдд рд╕े рд╕ंрдШрд░्рд╖, рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕рдШाрдд, рдмрд▓िрджाрди рдФрд░ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХा рдХ्рд░рдордмрдж्рдз, рд╢ोрдзрдкрд░рдХ рдФрд░ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдгाрдд्рдордХ рдк्рд░рд╕्рддुрддीрдХрд░рдг рд╣ै।
рдЕрдз्рдпाрдп 1
рд╕ूрд░्рдпрд╡ंрд╢, рдиिрдХुрдо्рдн рд╡ंрд╢ рдФрд░ рдХрда рдкрд░ंрдкрд░ा
1.1 рд╕ूрд░्рдпрд╡ंрд╢ рдХी рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЕрд╡рдзाрд░рдгा
рднाрд░рддीрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рд╕ूрд░्рдпрд╡ंрд╢ рдХो рдЗрдХ्рд╖्рд╡ाрдХु рдХुрд▓ рд╕े рдЬोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै। рдкुрд░ाрдгों рдФрд░ рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ाрд╡рд▓िрдпों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЗрдХ्рд╖्рд╡ाрдХु рд╕े рдк्рд░ाрд░ंрдн рдпрд╣ рд╡ंрд╢ рдЕрдиेрдХ рд╢ाрдЦाрдУं рдоें рд╡िрднрдХ्рдд рд╣ुрдЖ। рдЗрди्рд╣ीं рд╢ाрдЦाрдУं рдоें рдиिрдХुрдо्рдн рд╡ंрд╢ рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै, рдЬो рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЕрдпोрдз्рдпा рдХे рд╕ूрд░्рдпрд╡ंрд╢ी рд░ाрдЬाрдУं рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
рдиिрдХुрдо्рдн рд╡ंрд╢ рдХी рдПрдХ рд╢ाрдЦा “рдХрда” рдЕрдерд╡ा “рдХाрдаी” рдХे рдиाрдо рд╕े рд╡िрдЦ्рдпाрдд рд╣ुрдИ। рдпрд╣ी рд╢ाрдЦा рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдХрдаेрд╣рд░िрдпा рдХ्рд╖рдд्рд░िрдпों рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬाрдиी рдЧрдИ।
1.2 рдХрда рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░-рдкрд╢्рдЪिрдо рднाрд░рдд
рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ рдЪौрдеी рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдЙрдд्рддрд░-рдкрд╢्рдЪिрдо рднाрд░рдд рдоें рдЕрдиेрдХ рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рд╡िрдж्рдпрдоाрди рдеे। рдЬрдм Alexander the Great рдиे 326 рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ рднाрд░рддीрдп рд╕ीрдоा рдоें рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдХिрдпा, рддрдм рд░ाрд╡ी рдирджी рдХे рддрдЯ рдкрд░ “рдХрда” рдпा “рдХрдаोрдИ” рдиाрдордХ рдПрдХ рд╡ीрд░ рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдпूрдиाрдиी рд▓ेрдЦрдХों рдиे рдХिрдпा рд╣ै।
рдЙрдирдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी “рд╕ांрдХрд▓” (рдЖрдзुрдиिрдХ рд╕्рдпाрд▓рдХोрдЯ рд╕े рд╕ंрдмрдж्рдз рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै) рдмрддाрдИ рдЬाрддी рд╣ै। рдпूрдиाрдиी рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдиे рдХрдаों рдХी—
рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдпुрдж्рдзрдХ рдХ्рд╖рдорддा
рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рд╕ौрд╖्рдард╡
рдЕрдиुрд╢ाрд╕िрдд рд╕ैрди्рдп рд╕ंрд░рдЪрдиा
рдХी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХी рд╣ै।
рдХुрдЫ рд╡िрд╡рд░рдгों рдоें рдпрд╣ рднी рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै рдХि рдХрда рд▓ोрдЧ рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рдФрд░ рдмрд▓िрд╖्рда рдпोрдж्рдзा рдХो рд╣ी рд╢ाрд╕рдХ рдЪुрдирддे рдеे।
1.3 рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдЧ्рд░ंрдеों рдоें рдХрда
рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╡्рдпाрдХрд░рдгाрдЪाрд░्рдп Panini рдХी рдЕрд╖्рдЯाрдз्рдпाрдпी рдоें рдХрдаों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдк्рд░рдоाрдгिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдХрда рдЬрдирдкрдж рд╡ैрджिрдХोрдд्рддрд░ рдХाрд▓ рдоें рдПрдХ рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рд╕рдоुрджाрдп рдеा।
рдорд╣ाрднाрд╖्рдпрдХाрд░ Patanjali рдиे рднी рдХрдаों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै। рдХрдаों рдХी рд╡ेрдж рд╢ाрдЦा “рдХाрдардХ рд╕ंрд╣िрддा” рдХे рдиाрдо рд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд░рд╣ी।
рдпрд╣ рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдЗрд╕ рд╕рдоुрджाрдп рдХी рд╡ैрджिрдХ, рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рд╕ैрди्рдп рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХो рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै।
рдЕрдз्рдпाрдп 2
рдХрдаों рдХा рд╡िрд╕्рдеाрдкрди рдФрд░ рд╡िрд╕्рддाрд░
2.1 рд╕िрдХंрджрд░ рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди
рдЙрдд्рддрд░-рдкрд╢्рдЪिрдо рднाрд░рдд рдоें рдЖрдХ्рд░рдордгों рдФрд░ рд╕рдд्рддा рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХे рдкрд░िрдгाрдорд╕्рд╡рд░ूрдк рдЕрдиेрдХ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ुрдП। рдХрдаों рдХी рд╡िрднिрди्рди рдЯुрдХрдб़िрдпाँ рднाрд░рдд рдХे рднिрди्рди рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдк्рд░рд╡ाрд╕िрдд рд╣ुрдИं।
рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░:
рдПрдХ рд╢ाрдЦा рд╕ौрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдЧрдИ
рдПрдХ рд╢ाрдЦा рдкंрдЪाрд▓ (рдордз्рдпрджेрд╢) рдоें рдЖрдИ
рдПрдХ рд╢ाрдЦा рдиेрдкाрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдкрд╣ुँрдЪी
2.2 рдХाрдаिрдпाрд╡ाрдб़ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा
рд╕ौрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░, рдЬो рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдеा, рдХрда рдХ्рд╖рдд्рд░िрдпों рдХे рдк्рд░рднाрд╡ рд╕े “рдХाрдаिрдпाрд╡ाрдб़” рдиाрдо рд╕े рд╡िрдЦ्рдпाрдд рд╣ुрдЖ। рдХाрдаी рджрд░рдмाрд░ рдФрд░ рдХाрдаी рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдиे рд╡рд╣ाँ рдХी рд╕ैрди्рдп рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиा рдкрд░ рдЧрд╣рд░ी рдЫाрдк рдЫोрдб़ी।
рд▓ोрдХ рдХрд╣ाрд╡рдд—
“рдХाрд▓ рднी рдЕрдЧрд░ рдЫोрдб़ рджे, рд▓ेрдХिрди рдХाрдаी рдирд╣ीं рдЫोрдб़рддा।”
—рдХाрдаी рдХ्рд╖рдд्рд░िрдпों рдХे рдпुрдж्рдз-рд╕ंрдХрд▓्рдк рдФрд░ рдк्рд░рддिрд╢ोрдзाрдд्рдордХ рджृрдв़рддा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।
2.3 рдХрдаेрд╣рд░ рдЦंрдб рдХा рдЙрдж्рднрд╡
рдкंрдЪाрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (рд╡рд░्рддрдоाрди рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХा рдЙрдд्рддрд░ी рднाрдЧ) рдоें рдмрд╕рдиे рд╡ाрд▓ी рд╢ाрдЦा рдиे рдХрдаेрд╣рд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдиींрд╡ рд░рдЦी। рдпрд╣ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рд░ोрд╣िрд▓рдЦрдг्рдб рдХे рдиाрдо рд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдЖ।
рдХрдаेрд╣рд░ рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै—рдХрдаों рдХा рдХ्рд╖ेрдд्рд░।
рдЕрдз्рдпाрдп 3
рдХрдаेрд╣рд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдФрд░ рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рд╢ाрд╕рдХ
3.1 рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि
7рд╡ीं рд╕े 10рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдордз्рдп рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें рдЕрдиेрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╢рдХ्рддिрдпाँ рдЙрднрд░ीं। рдЗрди्рд╣ीं рдоें рдХрдаेрд╣рд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХा рднी рдХ्рд░рдоिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рд╣ुрдЖ।
рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ 648–720 рдИрд╕्рд╡ी рдХे рдордз्рдп рдХрдаेрд╣рд░ рдоें рд╕्рдеिрд░ рд░ाрдЬ्рдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдИ।
3.2 рд░ाрдордкुрд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा
рд░ाрдЬा рд░ाрдорд╕िंрд╣ (рд░ाрдорд╢ाрд╣) рдиे 909 рдИрд╕्рд╡ी (рд╡िрдХ्рд░рдоी рд╕ंрд╡рдд 966) рдоें рд░ाрдордкुрд░ рдХो рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा। рдпрд╣ рд╕्рдеाрди рдЕрд╣िрдХ्рд╖ेрдд्рд░ (рд░ाрдордирдЧрд░ рдХे рд╕рдоीрдк) рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рд╕्рдеिрдд рдеा।
рд░ाрдордкुрд░:
рд╕ाрдорд░िрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд
рдирджी рддंрдд्рд░ рд╕े рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд
рдХृрд╖ि рдФрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХे рд▓िрдП рдЕрдиुрдХूрд▓
рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдеा।
3.3 рд╡ंрд╢ाрд╡рд▓ी рдХ्рд░рдо
рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд╡ंрд╢ рд╕ूрдЪी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢ाрд╕рдХ:
рд░ाрдорд╢ाрд╣ (рд░ाрдорд╕िंрд╣)
рдмीрдЬрдпрд░ाрдЬ
рдХрд░рдгрдЪрди्рдж
рд╡िрдо्рд░рд╣рд░ाрдЬ
рд╕ाрд╡рди्рдд рд╕िंрд╣ (рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рд░ाрдЬ्рдп рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рдЧंрдЧा рдкाрд░ рдпрдоुрдиा рддрдХ рдХिрдпा)
рдЬрдЧрдоाрд▓
рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣
рдзिंрдЧрддрд░ाрдо
рдЧोрдХुрд▓ рд╕िंрд╣
рдорд╣ाрд╕рд╣ाрдп
рдд्рд░िрд▓ोрдХрдЪрди्рдж
рдиौрд░ंрдЧ рджेрд╡
рдпрд╣ рд╡ंрд╢ рд▓рдЧрднрдЧ 11 рдкीрдв़िрдпों рддрдХ рдХрдаेрд╣рд░ рдкрд░ рд╢ाрд╕рди рдХрд░рддा рд░рд╣ा।
рдЕрдз्рдпाрдп 4
рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा – рдЬрди्рдо рдФрд░ рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдЬीрд╡рди
4.1 рдЬрди्рдо
рдЬрди्рдо рддिрдеि: 25 рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 1204 рдИрд╕्рд╡ी
рд╡िрдХ्рд░рдо рд╕ंрд╡рдд: 1261
рд╕्рдеाрди: рд░ाрдордкुрд░, рдХрдаेрд╣рд░
рдЧोрдд्рд░: рд╡рд╢िрд╖्рда
рд╡ंрд╢: рдиिрдХुрдо्рдн рд╡ंрд╢ी рдХрдаेрд╣рд░िрдпा рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп
4.2 рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдк्рд░рд╢िрдХ्рд╖рдг
рд░ाрдЬрдХुрдоाрд░ рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рдХो:
рдзрдиुрд░्рд╡िрдж्рдпा
рддрд▓рд╡ाрд░рдмाрдЬी
рдШुрдб़рд╕рд╡ाрд░ी
рджुрд░्рдЧ рд░рдХ्рд╖ा рдиीрддि
рд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдПрд╡ं рдзрд░्рдо рд╢िрдХ्рд╖ा
рджी рдЧрдИ।
рдЙрдирдХा рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рддेрдЬрд╕्рд╡ी, рджृрдв़рдиिрд╢्рдЪрдпी рдФрд░ рдзрд░्рдордиिрд╖्рда рдмрддाрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
4.3 84 рдХрд╡рдЪрдзाрд░ी рд░ोрд╣िрд▓े
рдЙрдирдХी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕ैрди्рдп рдЯुрдХрдб़ी “84 рд▓ोрд╣े рдХे рдХрд╡рдЪрдзाрд░ी” рдпोрдж्рдзाрдУं рдХी рдеी। рдпे рд░рдгрдзेрд▓рд╡ंрд╢ी рд╡ीрд░, рдХрдаोрд░ рдЕрдиुрд╢ाрд╕рди рдФрд░ рдЕрджрдо्рдп рд╕ाрд╣рд╕ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдеे।
рдЕрдз्рдпाрдп 5
13рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХा рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдкрд░िрджृрд╢्рдп
13рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рджिрд▓्рд▓ी рдоें рдЧुрд▓ाрдо рд╡ंрд╢ рдХा рд╢ाрд╕рди рдеा। рд╕ुрд▓्рддाрди Nasiruddin Mahmud рдиाрдордоाрдд्рд░ рдХे рд╢ाрд╕рдХ рдеे, рдЬрдмрдХि рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рд╢рдХ्рддि рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рдЕрдоीрд░ों, рд╡िрд╢ेрд╖рдХрд░ Ghiyas ud din Balban рдХे рд╣ाрдеों рдоें рдХेंрдж्рд░िрдд рдеी।
рджिрд▓्рд▓ी рд╕рд▓्рддрдирдд:
рджोрдЖрдм рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдкрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдЪाрд╣рддी рдеी
рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХрд░ рд░рд╣ी рдеी
рд╕ीрдоाрд╡рд░्рддी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░ाрдЬ्рдпों рдХो рдЕрдзीрди рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддी рдеी
рдЕрдз्рдпाрдп 6
рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХा рдЖрд░ंрдн
1253–1254 рдИрд╕्рд╡ी рдоें рджोрдЖрдм, рдХрдаेрд╣рд░ рдФрд░ рд╢िрд╡ाрд▓िрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рджрдордирдХाрд░ी рдЕрднिрдпाрди рдЪрд▓ाрдпा рдЧрдпा।
рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░ों рд╕े рдХ्рд╖ुрдм्рдз рд╣ोрдХрд░ рд╕्рдеाрдиीрдп рд╢рдХ्рддिрдпों рдиे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХिрдпा। рдХрдаेрд╣рд░ рдоें рд╕рд▓्рддрдирддी рд╕ूрдмेрджाрд░ рдХी рд╣рдд्рдпा рдХрд░ рджी рдЧрдИ।
рдпрд╣ рдШрдЯрдиा рджिрд▓्рд▓ी рдХे рд▓िрдП рдЧंрднीрд░ рдЪुрдиौрддी рдеी।
рдЕрдз्рдпाрдп 7
рд░ाрдордкुрд░–рдкीрд▓ीрднीрдд рдХा рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рдпुрдж्рдз
7.1 рдпुрдж्рдз рдХी рддैрдпाрд░ी
рд░ाрдордкुрд░ рдФрд░ рдкीрд▓ीрднीрдд рдХे рдордз्рдп рдоैрджाрди рдоें рджिрд▓्рд▓ी рд╕рд▓्рддрдирдд рдХी рд▓рдЧрднрдЧ 30,000 рд╕ेрдиा рдФрд░ рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рдХी рд╕ेрдиा рдЖрдордиे-рд╕ाрдордиे рд╣ुрдИ।
7.2 рдпुрдж्рдз рдХा рд╡рд░्рдгрди
рд░ोрд╣िрд▓ा рд╕ेрдиा рдиे рд╕ंрдЧрдаिрдд рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХिрдпा
84 рдХрд╡рдЪрдзाрд░ी рд╡ीрд░ों рдиे рдЕрдЧ्рд░िрдо рдоोрд░्рдЪा рд╕ंрднाрд▓ा
рд╣ाрдеी-рджрд▓ рдФрд░ рдШुрдб़рд╕рд╡ाрд░ों рдХो рд░ोрдХा рдЧрдпा
рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рд╕ुрд▓्рддाрди рдХो рдмंрджी рдмрдиाрдпा рдЧрдпा।
7.3 рдХ्рд╖ाрдд्рд░ рдзрд░्рдо рдХा рдкाрд▓рди
рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рдиे рд╢рд░рдгाрдЧрдд рд╢рдд्рд░ु рдХो рдХ्рд╖рдоा рдХрд░ рдЕрднрдпрджाрди рджिрдпा। рдпрд╣ рд░ाрдЬрдзрд░्рдо рдФрд░ рдХ्рд╖ाрдд्рд░ рдорд░्рдпाрджा рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг рдеा।
рдЕрдз्рдпाрдп 8
рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕рдШाрдд рдФрд░ рдмрд▓िрджाрди
8.1 рд╖рдб्рдпंрдд्рд░
рджрд░рдмाрд░ी рдкंрдбिрдд рдЧोрдХुрд▓рд░ाрдо рдкाрдг्рдбेрдп рдХो рд▓ाрд▓рдЪ рджेрдХрд░ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдоें рд▓िрдпा рдЧрдпा। рдХिрд▓े рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рд╢рдд्рд░ु рдХो рджी рдЧрдИ।
8.2 рд░рдХ्рд╖ाрдмंрдзрди рдХा рджिрди
рд╢िрд╡ рдоंрджिрд░ рдоें рд╢рд╕्рдд्рд░ рдкूрдЬा рд╣ेрддु рд░ाрдЬрдкूрдд рдиिःрд╢рд╕्рдд्рд░ рдеे। рдЗрд╕ी рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдХिрд▓े рдХा рджрдХ्рд╖िрдг рдж्рд╡ाрд░ рдЦोрд▓ рджिрдпा рдЧрдпा।
8.3 рдЕंрддिрдо рдпुрдж्рдз
рдЕрдЪाрдирдХ рдЖрдХ्рд░рдордг
рдоंрджिрд░ рдкрд░िрд╕рд░ рдоें рдШрдоाрд╕ाрди рдпुрдж्рдз
рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд╡ीрд░рдЧрддि рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд
рдорд╣ाрд░ाрдиी рддाрд░ाрджेрд╡ी рд╕рддी рд╣ो рдЧрдИं।
рднाрдИ рд╕ूрд░рдд рд╕िंрд╣ рдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕рд╣िрдд рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╕्рдеाрди рдкрд░ рдЪрд▓े рдЧрдП।
рдЕрдз्рдпाрдп 9
рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдФрд░ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд
9.1 рднौрддिрдХ рдЕрд╡рд╢ेрд╖
рд░ाрдордкुрд░ рдХिрд▓े рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖
рд╕рддी рддाрд░ाрджेрд╡ी рдоंрджिрд░
рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕्рдоाрд░рдХ
9.2 рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░рднाрд╡
рд░ोрд╣िрд▓ा рдХ्рд╖рдд्рд░िрдпों рдоें рдЖрдЬ рднी рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рдХा рдиाрдо рд╢्рд░рдж्рдзा рд╕े рд▓िрдпा рдЬाрддा рд╣ै।
рдЕрдз्рдпाрдп 10
рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг
10.1 рд╕्рд░ोрддों рдХी рдк्рд░рдХृрддि
рд╡ंрд╢ाрд╡рд▓ी рдЧ्рд░ंрде
рд▓ोрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ
рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдкрдд्рд░िрдХाрдПँ
рдоौрдЦिрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕
10.2 рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд▓ेрдЦрди рдХी рдЪुрдиौрддी
рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдк्рд░ाрдпः рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХेंрдж्рд░िрдд рд░рд╣ा рд╣ै। рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╢рдХ्рддिрдпों рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ों рдХो рд╕ीрдоिрдд рд╕्рдеाрди рдоिрд▓ा। рдХрдаेрд╣рд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЗрд╕ी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рдЖрддा рд╣ै।
рдЕрдз्рдпाрдп 11
рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рдд्рд╡
рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХे рдк्рд░рддीрдХ
рдХ्рд╖ाрдд्рд░ рдзрд░्рдо рдХे рдкाрд▓рди рдХा рдЙрджाрд╣рд░рдг
рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрд╕्рдеा рдФрд░ рдпुрдж्рдз рдиीрддि рдХा рд╕рдорди्рд╡рдп
рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕рдШाрдд рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЪेрддाрд╡рдиी
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा рдХा рдЬीрд╡рди рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЙрд╕ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХрд░рддा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें—
рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рд╣ै
рдкрд░ाрдзीрдирддा рдЕрд╕्рд╡ीрдХाрд░्рдп рд╣ै
рд╢рд░рдгाрдЧрдд рдХो рдЕрднрдп рджेрдиा рдХ्рд╖ाрдд्рд░ рдзрд░्рдо рд╣ै
рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕рдШाрдд рдЕंрддрддः рд╡िрдиाрд╢рдХाрд░ी рд╣ोрддा рд╣ै
рдЙрдирдХा рдмрд▓िрджाрди рдХрдаेрд╣рд░–рд░ोрд╣िрд▓рдЦрдг्рдб рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рдЪेрддрдиा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै। рдпрдж्рдпрдкि рдЙрдирдХा рд░ाрдЬ्рдп рдЕंрддрддः рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкрд░ाрдЬिрдд рд╣ुрдЖ,рдХिंрддु рд▓ोрдХ рд╕्рдоृрддि рдоें рдЕрдорд░ рд╣ै।

Monday, 23 February 2026

SOME GOTRA OF ROHILA KSHTRIYAS

*ROHILA RAJPUT GOTRA*
рдЖрдард╡ी рд╕рджी рд╕े рдЖрд░ंрдн рд╣ुрдИ
*рд░ोрд╣िрд▓्рд▓ा *рдЙрдкाрдзि рд╕े рд╢ूрд░рд╡ीрд░, рдЕрджрдо्рдп - рд╕ाрд╣рд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рдпुрдж्рдз рдХрд▓ा рдоें рдк्рд░рд╡ीрдг, рдЙрдЪ्рдЪ рдХुрд▓ीрди рд╕ेрдиाрдиाрдпрдХो, рдФрд░ рд╕ाрдорди्рддों рдХो рдЙрдирдХे рдЧुрдгों рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╡ीрд░ों рдХो рддрджрд░्рде рдЙрдкाрдзि рд╕े рд╡िрднूрд╖िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा - рдЬैрд╕े - рд░ाрд╡рдд - рдорд╣ाрд░ाрд╡рдд, рд░ाрдгा, рд░ूрд╣ॆрд▓ा, рдаाрдХुрд░, рдиेрдЧी, рд░ाрд╡рд▓, рд░рд╣рдХрд╡ाрд▓, рд░ोрд╣िрд▓ा, рд╕рдорд░рд▓рдЫрди्рдж, рд▓рдЦрдоीрд░,(рдПрдХ рд▓ाрдЦ рдХा рдиाрдпрдХ) рдЖрджि। рдЗрд╕ी рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдЙрдирдХे рд╡ंрд╢рдЬ рднी рдЖрдЬ рддрдХ (рдХ्рд╖рдд्рд░िрдпों) рдХे рд╕рднी рдЧोрдд्рд░ों рдоें рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं।

рд░ोрд╣िрд▓рдЦрдг्рдб рд╕े рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рдЗрди рд░ोрд╣िрд▓ा рдкрд░िрд╡ाрд░ों рдоें рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╡ंрд╢ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдХुрдЫ рдк्рд░рдоुрдЦ рдЧोрдд्рд░ рд╣ैं :-

рд░ोрд╣िрд▓ा, рд░ूрд╣ेрд▓ा, рдаैँрдЧрд░,рдард╣िрдд, рд░ोрд╣िрд▓, рд░ाрд╡рд▓, рдж्рд░ोрд╣िрдпा, рд░рд▓्рд╣рди, рд░ूрд╣िрд▓ाрди, рд░ौрддेрд▓ा , рд░ाрд╡рдд,рд▓ोрд╣ाрд░िрдпा


рдпौрдзेрдп, рдпोрддिрдХ, рдЬोрд╣िрдпा, рдЭोрдЭे, рдкेрд╢ाрд╡рд░ी

рдкुрдг्рдбीрд░, рдкांрдбрд▓ा, рдкंрдвेрд░, рдкुрди्рдб़ेрд╣ाрд░, рдкुंрдвीрд░, рдкुंрдбाрдпा

рдЪौрд╣ाрди, рдЬैрд╡рд░, рдЬौрдбा, рдЪाрд╣рд▓, рдЪрдКрд╣ा ,рдЪूрд╣ा,рдЪाрд╣िрд▓ рдЪाрд╡рдб़ा, рдЦींрдЪी, рдЧोрдЧрдж, рдЧрджाрдЗрдпा, рд╕рдиाрд╡рд░, рдХ्рд▓ाрдиिрдпां, рдЪिंрдЧाрд░ा, рдЪाрд╣рдб рдмाрд▓рд╕рдоंрдж, рдмрд╣рд░ाрд╕рд░, рдмрд░ाрдмрд░, рдЪोрд╣ेрд▓, рдЪेрд╣рд▓ाрди, рдмाрд▓рджा, рдмрдЫ्рд╕ (рд╡рдд्рд╕), рдмрдЫेрд░, рдЪрдпрдж, рдЭрдЭोрдб, рдЪौрдкрдЯ, рдЦुрдо्рдм, рдЬांрдШрд░ा, рдЬंрдЧाрд░ा, рдЭांрдЭрдб,рд╢ाрдг

рдиिрдХुрдо्рдн, рдХрдаेрд╣рд░िрдпा,рдХрдаोрдб़ , рдХрдаोрдбा ,рдХрдаौрд░ा, рдХрдаैрдд, рдХрд▓ुрдаाрди, рдХрдардкाрд▓, рдХрдаेрдбिрдпा, рдХрдардб, рдХाрдаी, рдХрда, рдкाрд▓рд╡ाрд░

рд░ाрдаौрд░, рдорд╣ेрдЪा, рдорд╣ेрдЪрд░ाрдиा, рд░рддрдиौрддा, рдмंрд╕ूрда рдЬोрд▓ी,рдзांрдзрд▓, рдЬोрд▓िрдП, рдмांрдХрдЯे, рдмाрдЯूрджा, рдеाрдеी, рдХрдкोрд▓िрдпा, рдЦोрдЦрд░, рдЕрдЦрдиौрд░िрдпा ,рд▓ोрд╣рдордв़े, рдорд╕ाрдиिрдпा,рд▓рдЦрдоाрд░, рд▓рдЦрдоीрд░ 

рдмुрди्рджेрд▓ा, рдЙрдордЯ, рдКрдордЯрд╡ाрд▓

 рднाрд░рддी, рдЧрдиाрди рдмрдЯेрд░िрдпा, рдмрдЯрд╡ाрд▓, рдмрд░рдордЯिрдпा

рдкрд░рдоाрд░, рдЬाрд╡рдбा, рд▓рдЦрдорд░ा, рдоूрд╕рд▓ा, рдоौрд╕िрд▓, рдоूрд╕ा ,рднौंрд╕рд▓े, рдмрд╕ूрдХ, рдЬंрджрдбा, рдкрдЫाрдб़, рдкंрд╡ाрд░рдЦा, рдоौрди

рддोрдорд░, рддंрд╡рд░, рдоुрджрдЧрд▓, рджेрд╣рд▓ीрд╡ाрд▓, рдХिрд╢рдирд▓ाрд▓, рд╕ाрдирдпाрд▓, рд╕ैрди, рд╕рдиाрдврдп,рдмंрджрд░ीрдпा

рдЧрд╣рд▓ौрдд, рдХूрдкрдЯ, рдкрдЫाрдб़, рдеाрдкा, рдЧ्рд░ेрд╡ाрд▓, рдХंрдХोрдЯрдХ, рдЧोрдж्рджेрдп, рдкाрдкрдбा, рдирдеैрдб़ा, рдиैрдкाрд▓ी, рд▓ाрдаिрд╡ाрд▓, рдкाрдиिрд╢рдк, рдкिрд╕ोрдг्рдб, рдЪिрд░рдбрд╡ाрд▓, рдирд╡рд▓, рдКंрдЯ , рдКंрдЯрд╡ाрд▓,рдЪрд░рдЦрд╡ाрд▓, рд╕ाрдо्рднा, рдкाрддрд▓ेрдп, рдкाрддрд▓ीрдп, рдЫрди्рдж (рдЪंрдб), рдХ्рд╖ुрдж्рд░рдХ,(рдЫिрди्рдб, рдЗрди्рдЫрдб़, рдиौрдЫрдб़рдХ), рд░рдЬ्рдЬрдбрд╡ाрд▓, рдмोрд╣рд░ा, рдЬрд╕ाрд╡рдд, рдЧौрд░, рдорд▓рдХ, рдорд▓िрдХ, 

рдХрдЫрд╡ाрд╣ा, рдХुрд╢рд╡ाрд╣ा, рдХोрдХрдЪ्рдЫ, рдХोрдХрдЪा, рдХाрдХ, рддрддрд╡ाрд▓, рдмрд▓рдж, рдордЫेрд░

рд╕िрд╕ौрджिрдпा, рдКँрдЯрд╡ाрдб़ рдпा рдКँрдЯрд╡ाрд▓, рднрд░ोрд▓िрдпा, рдмрд░рдирд╡ाрд▓, рдмрд░рдирдкाрд▓, рдмрд╣ाрд░ा

рдЦुрдоाрд╣рдб, рдЕрд╡рди्рдЯ, рдКँрдЯ, рдКँрдЯрд╡ाрд▓

рд╕िрдХрд░рд╡ाрд░, рд░рд╣рдХрд╡ाрд▓,рдЧрд░्рдЧ, рд░ाрдпрдХрд╡ाрд░, ,рдордордб, рдЧोрджे

рд╕ोрд▓ंрдХी, рдЧिрд▓ाрдиिрдпा, рднुрди, рдмुрди, рдмрдШेрд▓ा, рдКрди, (рдЙрдирдпाрд░िрдпा)

рдмрдбрдЧूрдЬрд░, рд╕िрдХрд░рд╡ाрд░, рдордордб़ा, рдкुрдбिрдпा

рдХрд╢्рдпрдк, рдХाрд╢рдм, рд░ाрд╡рд▓, рд░рд╣рдХрд╡ाрд▓

рдпрджु, рдоेрд╡, рдЫिрдХाрд░ा,,рдЪिрдХाрд░ा рддैрддрд╡ाрд▓, рднैрдиिрд╡ाрд▓, рдЙрди्рд╣рдб़, рднाрдЯी ,рдмрдиाрдлрд░े, рдЬाрджो, рдмाрдЧрдб़ी, рд╕िрди्рдзु, рдХाрд▓рдб़ा, рд╕ाрд░рди, рдЫुрд░िрдпाрдкेрдб,(рд╕ूрд░्рдп рд╡ंрд╢ рдХे рдХ्рд╖ुрдж्рд░рдХ рдЫ्рдд्рд░рдкाрд░े рдЫुрд░िрдпा рдкेрдб़ рдЕрд▓рдЧ рд╣ै) рд▓рдЦрдоेрд░िрдпा,(рдкрд░рдоाрд░ рд▓рдЦ्рдорд░ा ,рдУрд░ рдЧрд╣рд▓ोрдд рд▓рдЦрдорд░ा рдЕрд▓рдЧ рд╣ै)рдЪрд░ाрдб, рдЬाрдЦрдб़, рд╕ेрд░ाрд╡рдд, рджेрд╕рд╡ाрд▓।

рд░ोрд╣ि्рд▓ा рдХ्рд╖рдд्рд░िрдпों рдоें рдКंрдЯрд╡ाрд▓ рдЧोрдд्рд░ рдЪंрдж्рд░рд╡ंрд╢ी рдПрд╡ं рд╕ूрд░्рдпрд╡ंрд╢ी рджोрдиों рдоें рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं рд╕ूрд░्рдпрд╡ंрд╢ी рдКंрдЯрд╡ाрд▓ рдЧोрдд्рд░ рдоेрд╡ाрдб़ рдХे рдЧрд╣рд▓ोрдд рд╕िрд╕ोрджिрдпा рдШрд░ाрдиे рд╕े рд╣ैं рдФрд░ рдЪंрдж्рд░рд╡ंрд╢ी рдКंрдЯрд╡ाрд▓ рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░ рдХे рднाрдЯी рд╣ै। рдпे рд▓ोрдЧ рд░ेрдЧिрд╕्рддाрди рдоें рдорд░ुрдзрд░ा рдХे рдЬрд╣ाрдЬ рдХрд╣े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдКँрдЯों рдХी рд╕ेрдиा рдХे рд╕ेрдиाрдкрддि рддрдеा рд╕ंрдЪाрд▓рдХ рдеे।
рдХोрдИ рдЧोрдд्рд░ рдЫूрдЯ рдЧрдпा рд╣ो рддो рдЙрд╕ рдЧोрдд्рд░ рдХो coment box рдоें рд▓िрдЦे рд╕ंрд╢ोрдзрди рдХे рд╕ाрде рдПрдб рдХिрдпा рдЬाрдпेрдЧा

рдЧौрдд्рд░ рдФрд░ рд╡ंрд╢....
рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рд╡ंрд╢ рдХा рд╡ाрд╣рдХ

рд╣рдоाрд░े рдзाрд░्рдоिрдХ рдЧ्рд░ंрде рдФрд░ рд╣рдоाрд░ी рд╕рдиाрддрди рд╣िрди्рджू рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдкुрдд्рд░ (рдмेрдЯा) рдХो рдХुрд▓рджीрдкрдХ рдЕрдерд╡ा рд╡ंрд╢ рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрдиे рд╡ाрд▓ा рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै..... 
рдЕрд░्рдеाрдд.... рдЙрд╕े рдЧोрдд्рд░ рдХा рд╡ाрд╣рдХ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै.

рдХ्рдпा рдЖрдк рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि.... рдЖрдЦिрд░ рдХ्рдпों рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╕िрд░्рдл рдкुрдд्рд░ рдХो рд╣ी рд╡ंрд╢ рдХा рд╡ाрд╣рдХ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै ????

рдЕрд╕рд▓ рдоें рдЗрд╕рдХा рдХाрд░рдг.... рдкुрд░ुрд╖ рдк्рд░рдзाрди рд╕рдоाрдЬ рдЕрдерд╡ा рдкिрддृрд╕рдд्рддाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдирд╣ीं .... 
рдмрд▓्рдХि, рд╣рдоाрд░े рдЬрди्рдо рд▓ेрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рд╣ै.

рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рдЬрди्рдо рд▓ेрдиे рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рд╕ूрдХ्рд╖्рдо рд░ूрдк рд╕े рджेрдЦेंрдЧे рддो рд╣рдо рдкाрддे рд╣ैं рдХि......

рдПрдХ рд╕्рдд्рд░ी рдоें рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ (Chromosomes) XX рд╣ोрддे рд╣ै.... рдФрд░, рдкुрд░ुрд╖ рдоें XY рд╣ोрддे рд╣ै. 

рдЗрд╕рдХा рдорддрд▓рдм рдпрд╣ рд╣ुрдЖ рдХि.... рдЕрдЧрд░ рдкुрдд्рд░ рд╣ुрдЖ (рдЬिрд╕рдоें XY рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рд╣ै)... рддो, рдЙрд╕ рдкुрдд्рд░ рдоें Y рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рдкिрддा рд╕े рд╣ी рдЖрдПрдЧा рдХ्рдпोंрдХि рдоाрддा рдоें рддो Y рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рд╣ोрддा рд╣ी рдирд╣ी рд╣ै

рдФрд░.... рдпрджि рдкुрдд्рд░ी рд╣ुрдИ рддो (xx рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░) рддो рдпрд╣ рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рдкुрдд्рд░ी рдоें рдоाрддा рд╡् рдкिрддा рджोрдиों рд╕े рдЖрддे рд╣ै.

XX рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рдЕрд░्рдеाрдд рдкुрдд्рд░ी

рдЕрдм рдЗрд╕ XX рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рдХे рдЬोрдб़े рдоें рдПрдХ X рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рдкिрддा рд╕े рддрдеा рджूрд╕рд░ा X рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рдоाрддा рд╕े рдЖрддा рд╣ै. 

рддрдеा, рдЗрди рджोрдиों рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ों рдХा рд╕ंрдпोрдЧ рдПрдХ рдЧांрда рд╕ी рд░рдЪрдиा рдмрдиा рд▓ेрддा рд╣ै... рдЬिрд╕े, Crossover рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै.

рдЬрдмрдХि... рдкुрдд्рд░ рдоें XY рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рд╣ोрддा рд╣ै.

рдЕрд░्рдеाрдд.... рдЬैрд╕ा рдХि рдоैंрдиे рдкрд╣рд▓े рд╣ी рдмрддाрдпा рдХि.... рдкुрдд्рд░ рдоें Y рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рдХेрд╡рд▓ рдкिрддा рд╕े рд╣ी рдЖрдиा рд╕ंрднрд╡ рд╣ै рдХ्рдпोंрдХि рдоाрддा рдоें Y рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рд╣ोрддा рд╣ी рдирд╣ीं рд╣ै.

рдФрд░.... рджोрдиों рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рдЕ-рд╕рдоाрди рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг.... рдЗрди рджोрдиों рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рдХा рдкूрд░्рдг Crossover рдирд╣ीं... рдмрд▓्рдХि, рдХेрд╡рд▓ 5 % рддрдХ рд╣ी Crossover рд╣ोрддा рд╣ै.

рдФрд░, 95 % Y рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рдЬ्рдпों рдХा рдд्рдпों (intact) рд╣ी рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै.

рддो, рдЗрд╕ рд▓िрд╣ाрдЬ рд╕े рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг Y рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рд╣ुрдЖ.... рдХ्рдпोंрдХि, Y рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рдХे рд╡िрд╖рдп рдоें рд╣рдо рдиिрд╢्рдЪिंрдд рд╣ै рдХि.... рдпрд╣ рдкुрдд्рд░ рдоें рдХेрд╡рд▓ рдкिрддा рд╕े рд╣ी рдЖрдпा рд╣ै.

рдмрд╕..... рдЗрд╕ी Y рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рдХा рдкрддा рд▓рдЧाрдиा рд╣ी рдЧौрдд्рд░ рдк्рд░рдгाрд▓ी рдХा рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдЙрджेрд╢्рдп рд╣ै рдЬो рд╣рдЬाрд░ों/рд▓ाрдЦों рд╡рд░्рд╖ों рдкूрд░्рд╡ рд╣рдоाрд░े рдЛрд╖िрдпों рдиे рдЬाрди рд▓िрдпा рдеा.

рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдпे рдмिрд▓्рдХुрд▓ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि.... рд╣рдоाрд░ी рд╡ैрджिрдХ рдЧोрдд्рд░ рдк्рд░рдгाрд▓ी, рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै рдЕрдерд╡ा Y рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рдХो рдЯ्рд░ेрд╕ рдХрд░рдиे рдХा рдПрдХ рдоाрдз्рдпрдо рд╣ै.

рдЙрджाрд╣рд░рдг рдХे рд▓िрдП .... рдпрджि рдХिрд╕ी рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рдЧोрдд्рд░ рд╢ांрдбिрд▓्рдп рд╣ै рддो рдЙрд╕ рд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рд╡िрдж्рдпрдоाрди Y рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рд╢ांрдбिрд▓्рдп рдЛрд╖ि рд╕े рдЖрдпा рд╣ै.... рдпा рдХрд╣ें рдХि рд╢ांрдбिрд▓्рдп рдЛрд╖ि рдЙрд╕ Y рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рдХे рдоूрд▓ рд╣ैं.

рдЕрдм рдЪूँрдХि.... Y рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рд╕्рдд्рд░िрдпों рдоें рдирд╣ीं рд╣ोрддा рд╣ै рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рд╕्рдд्рд░िрдпों рдХो рдЙрд╕рдХे рдкрддि рдХे рдЧोрдд्рд░ рд╕े рдЬोрдб़ рджिрдпा рдЬाрддा рд╣ै.

рд╡ैрджिрдХ/ рд╣िрди्рджू рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рдПрдХ рд╣ी рдЧोрдд्рд░ рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рд╡рд░्рдЬिрдд рд╣ोрдиे рдХा рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдПрдХ рд╣ी рдЧोрдд्рд░ рд╕े рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рдкुрд░ुрд╖ рд╡् рд╕्рдд्рд░ी рднाрдИ-рдмрд╣рди рдХрд╣рд▓ाрдП рдХ्рдпोंрдХि рдЙрдирдХा рдкूрд░्рд╡рдЬ (рдУрд░िрдЬिрди) рдПрдХ рд╣ी рд╣ै..... рдХ्рдпोंрдХि, рдПрдХ рд╣ी рдЧोрдд्рд░ рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг...
рджोрдиों рдХे рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ों рдоें рд╕рдоाрдирддा рд╣ोрдЧी.

рдЖрдЬ рдХी рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рднी..... рдпрджि рд╕ाрдоाрди рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ों рд╡ाрд▓े рджो рд╡्рдпрдХ्рддिрдпों рдоें рд╡िрд╡ाрд╣ рд╣ो рддो рдЙрдирдХे рд╕ंрддाрди... рдЖрдиुрд╡ंрд╢िрдХ рд╡िрдХाрд░ों рдХा рд╕ाрде рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрдЧी рдХ्рдпोंрдХि.... рдРрд╕े рджंрдкрдд्рддिрдпों рдХी рд╕ंрддाрди рдоें рдПрдХ рд╕ी рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ा, рдкрд╕ंрдж, рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рдЖрджि рдоें рдХोрдИ рдирдпाрдкрди рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдПрд╡ं рдРрд╕े рдмрдЪ्рдЪों рдоें рд░рдЪрдиाрдд्рдордХрддा рдХा рдЕрднाрд╡ рд╣ोрддा рд╣ै.

рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдж्рд╡ाрд░ा рднी рдЗрд╕ рд╕ंрдмंрдз рдоें рдпрд╣ी рдмाрдд рдХрд╣ी рдЧрдИ рд╣ै рдХि рд╕рдЧौрдд्рд░ рд╢ाрджी рдХрд░рдиे рдкрд░ рдЕрдзिрдХांрд╢ рдРрд╕े рджंрдкрдд्рддि рдХी рд╕ंрддाрдиों рдоें рдЕрдиुрд╡ांрд╢िрдХ рджोрд╖ рдЕрд░्рдеाрдд् рдоाрдирд╕िрдХ рд╡िрдХрд▓ांрдЧрддा, рдЕрдкंрдЧрддा, рдЧंрднीрд░ рд░ोрдЧ рдЖрджि рдЬрди्рдордЬाрдд рд╣ी рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ैं.
рд╢ाрд╕्рдд्рд░ों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЗрди्рд╣ीं рдХाрд░рдгों рд╕े рд╕рдЧौрдд्рд░ рд╡िрд╡ाрд╣ рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмंрдз рд▓рдЧाрдпा рдеा.
рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рдеा рдХि рд╢ाрд░ीрд░िрдХ рдмिрд╖рдорддा рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдЧ्рд░ेрдЬ рд░ाрдЬ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдоें рдЖрдкрд╕ी рд╡िрд╡ाрд╣ рдмрди्рдж рд╣ुрдП। 
рдЬैрд╕ा рдХि рд╣рдо рдЬाрдирддे рд╣ैं рдХि.... рдкुрдд्рд░ी рдоें 50% рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рдоाрддा рдХा рдФрд░ 50% рдкिрддा рд╕े рдЖрддा рд╣ै.

рдлिрд░, рдпрджि рдкुрдд्рд░ी рдХी рднी рдкुрдд्рд░ी рд╣ुрдИ рддो.... рд╡рд╣ рдбीрдПрдирдП 50% рдХा 50% рд░рд╣ рдЬाрдпेрдЧा...
рдФрд░ рдлिрд░.... рдпрджि рдЙрд╕рдХे рднी рдкुрдд्рд░ी рд╣ुрдИ рддो рдЙрд╕ 25% рдХा 50% рдбीрдПрдирдП рд░рд╣ рдЬाрдпेрдЧा.

рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рд╕े рд╕ाрддрд╡ीं рдкीрдв़ी рдоें рдкुрдд्рд░ी рдЬрди्рдо рдоें рдпрд╣ % рдШрдЯрдХрд░ 1% рд░рд╣ рдЬाрдпेрдЧा.

рдЕрд░्рдеाрдд.... рдПрдХ рдкрддि-рдкрдд्рдиी рдХा рд╣ी рдбीрдПрдирдП рд╕ाрддрд╡ीं рдкीрдв़ी рддрдХ рдкुрдиः рдкुрдиः рдЬрди्рдо рд▓ेрддा рд░рд╣рддा рд╣ै....рдФрд░, рдпрд╣ी рд╣ै "рд╕ाрдд рдЬрди्рдоों рдХे рд╕ाрде рдХा рд░рд╣рд╕्рдп".

рд▓ेрдХिрди..... рдпрджि рд╕ंрддाрди рдкुрдд्рд░ рд╣ै рддो .... рдкुрдд्рд░ рдХा рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рдкिрддा рдХे рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ों рдХा 95% рдЧुрдгों рдХो рдЕрдиुрд╡ांрд╢िрдХी рдоें рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдоाрддा рдХा 5% (рдЬो рдХि рдХिрди्рд╣ीं рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рдоें рдПрдХ % рд╕े рдХрдо рднी рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै) рдбीрдПрдирдП рдЧ्рд░рд╣рдг рдХрд░рддा рд╣ै...
рдФрд░, рдпрд╣ी рдХ्рд░рдо рдЕрдирд╡рд░рдд рдЪрд▓рддा рд░рд╣рддा рд╣ै.

рдЬिрд╕ рдХाрд░рдг рдкрддि рдФрд░ рдкрдд्рдиी рдХे рдЧुрдгों рдпुрдХ्рдд рдбीрдПрдирдП рдмाрд░рдо्рдмाрд░ рдЬрди्рдо рд▓ेрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं.... рдЕрд░्рдеाрдд, рдпрд╣ рдЬрди्рдо рдЬрди्рдоांрддрд░ рдХा рд╕ाрде рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै.

рдЗрди рд╕рдм рдоें рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि.... рдоाрддा рдкिрддा рдпрджि рдХрди्рдпाрджाрди рдХрд░рддे рд╣ैं рддो рдЗрд╕рдХा рдпрд╣ рдЕрд░्рде рдХрджाрдкि рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рд╡े рдХрди्рдпा рдХो рдХोрдИ рд╡рд╕्рддु рд╕рдордХрдХ्рд╖ рд╕рдордЭрддे рд╣ैं...

рдмрд▓्рдХि, рдЗрд╕ рджाрди рдХा рд╡िрдзाрди рдЗрд╕ рдиिрдоिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдХि рджूрд╕рд░े рдХुрд▓ рдХी рдХुрд▓рд╡рдзू рдмрдирдиे рдХे рд▓िрдпे рдФрд░ рдЙрд╕ рдХुрд▓ рдХी рдХुрд▓ рдзाрдд्рд░ी рдмрдирдиे рдХे рд▓िрдпे, рдЙрд╕े рдЧोрдд्рд░ рдоुрдХ्рдд рд╣ोрдиा рдЪाрд╣िрдП. 

рдкुрдд्рд░िрдпां..... рдЖрдЬीрд╡рди рдбीрдПрдирдП рдоुрдХ्рдд рд╣ो рдирд╣ीं рд╕рдХрддी рдХ्рдпोंрдХि рдЙрд╕рдХे рднौрддिрдХ рд╢рд░ीрд░ рдоें рд╡े рдбीрдПрдирдП рд░рд╣ेंрдЧे рд╣ी, рдЗрд╕рд▓िрдпे рдоाрдпрдХा рдЕрд░्рдеाрдд рдоाрддा рдХा рд░िрд╢्рддा рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै.

рд╢ाрдпрдж рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि..... рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд рд▓реЬрдХिрдпों рдХे рдкिрддा рдХो рдШрд░ рдХो ""рдоाрдпрдХा"" рд╣ी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै.... "'рдкिрддाрдХा"" рдирд╣ीं.

рдХ्рдпोंрдХि..... рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиे рдЬрди्рдо рд╡ाрд▓े рдЧोрдд्рд░ рдЕрд░्рдеाрдд рдкिрддा рдХे рдЧोрдд्рд░ рдХा рдд्рдпाрдЧ рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै....!

рдФрд░ рдЪूंрдХि..... рдХрди्рдпा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдмाрдж рдХुрд▓ рд╡ंрд╢ рдХे рд▓िрдпे рд░рдЬ рдХा рджाрди рдХрд░ рдоाрддृрдд्рд╡ рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддी рд╣ै... рдЗрд╕ीрд▓िрдП, рд╣рд░ рд╡िрд╡ाрд╣िрдд рд╕्рдд्рд░ी рдоाрддा рд╕рдоाрди рдкूрдЬрдиीрдп рд╣ो рдЬाрддी рд╣ै.

рдЖрд╢्рдЪрд░्рдп рдХी рдмाрдд рд╣ै рдХि.... рд╣рдоाрд░ी рдпे рдкрд░ंрдкрд░ाрдПं рд╣рдЬाрд░ों-рд▓ाрдЦों рд╕ाрд▓ рд╕े рдЪрд▓ рд░рд╣ी рд╣ै рдЬिрд╕рдХा рд╕ीрдзा рд╕ा рдорддрд▓рдм рд╣ै рдХि рд╣рдЬाрд░ों рд▓ाрдЦों рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े.... рдЬрдм рдкрд╢्рдЪिрдоी рджेрд╢ों рдХे рд▓ोрдЧ рдиंрдЧ-рдзреЬंрдЧ рдЬंрдЧрд▓ों рдоें рд░рд╣ рд░рд╣ा рдХрд░рддे рдеे рдФрд░ рдЪूрд╣ा ,рдмिрд▓्рд▓ी, рдХुрдд्рддा рд╡рдЧैрд░рд╣ рдоाрд░рдХрд░ рдЦाрдпा рдХрд░рддे рдеे....

рдЙрд╕ рд╕рдордп рднी рд╣рдоाрд░े рдкूрд░्рд╡рдЬ рдЛрд╖ि рдоुрдиि.... рдЗंрд╕ाрдиी рд╢рд░ीрд░ рдоें рдЧुрдгрд╕ूрдд्рд░ рдХे рд╡िрднрдХ्рддिрдХрд░рдг рдХो рд╕рдордЭ рдЧрдП рдеे.... рдФрд░, рд╣рдоें рдЧोрдд्рд░ рд╕िрд╕्рдЯрдо рдоें рдмांрдз рд▓िрдпा рдеा.

рдЗрд╕ рдмाрддों рд╕े рдПрдХ рдмाрд░ рдлिрд░ рдпे рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрддा рд╣ै рдХि....  
рд╣рдоाрд░ा рд╕рдиाрддрди рд╣िрди्рджू рдзрд░्рдо рдкूрд░्рдгрддः рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╣ै....

рдмрд╕, рд╣рдоें рд╣ी рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рднाрди рдирд╣ीं рд╣ै.

рдЕрд╕рд▓ рдоें..... рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдиे рдЬो рд╣рдорд▓ोрдЧों рдХे рдорди рдоें рдЬो рдХुंрдаा рдмोрдИ рд╣ै..... рдЙрд╕рд╕े рдмाрд╣рд░ рдЖрдХрд░ рд╣рдоें рдЕрдкрдиे рдкुрд░ाрддрди рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХो рдлिрд░ рд╕े рд╕рдордЭрдХрд░ рдЙрд╕े рдЕрдкрдиी рдирдИ рдкीрдвिрдпों рдХो рдмрддाрдиे рдФрд░ рд╕рдордЭाрдиे рдХी рдЬрд░ूрд░рдд рд╣ै.
 рдЧोрдд्рд░ рдХे рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рддрд░ीрдХे рд╕े рд╕рдордЭे рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा рдХी рд╣рдардзрд░्рдоिрддा рди рдХрд░े*
*рд╡िрд╢ेрд╖ рдиोрдЯ__рдпрд╣ां рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдЪिрдд्рд░ рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рд╣ै рдЬो рд╕ोрд╕рд▓ рдоीрдбिрдпा рд╕े рд▓िрдпा рдЧрдпा рд╣ै рдЗрд╕ рдкрд░ рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдХोрдИ рд╣рдХ рдФрд░ рд▓ेрдЦрдХ рд╕े рдХोрдИ рд╕ंрдмंрдз рдирд╣ीं рд╣ै।।

рд░рдХ्рдд рд░ंрдЬीрдд рд╣ुрдИ рдзрд░ा рд░ोрд╣िрд▓рдЦंрдб рд░ाрдордкुрд░ рдХी ,рд╕िрд░ рдХрдЯा ,рдзрдб़ рд▓рдб़рддा рд░рд╣ा рд░рдгрдмांрдХे рд░рдгрд╡ीрд░ рдХा

рд░рдХ्рдд рд░ंрдЬीрдд рд╣ुрдИ рдзрд░ा рддीрди рд╣рдЬाрд░ рд░ाрдЬрдкूрддों рдХा рд╕ंрд╣ाрд░ рдиिрд╣рдд्рдеे рдХिрдпा рдЧрдпा।*рддेрд░рд╣рд╡ीं рд╢рджाрдм्рджी рдХे рдЖрд░ंрдн рдоें рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдмрд╣ुрдд рдмрдб़े рднूрднाрдЧ рдкрд░ рд░ोрд╣िрд▓ा рд░ाрдЬрдкूрддों рдХा рд╢ाрд╕рди рдеा,рдЬिрд╕рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╕ूрд░्рдп рд╡ंрд╢ी рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा рдЬी рдиे рдПрдХ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд░ूрдк рдоें рдХी рдеी। рдЙрд╕ рд╕рдордп рджिрд▓्рд▓ी рдХे рд╕ुрд▓рддाрдиों рдиे рдЖрддंрдХ рдордЪा рд░рдЦा рдеा рдФрд░ рд╕рд▓्рддрдирдд рд╡िрд╕्рддाрд░ рдХрд░рдиे рдФрд░ рдзрд░्рдоांрддрд░рдг рдХрд░рдиे рдоें рджिрд▓्рд▓ी рдХी рдкूрд░ी рд╢рдХ्рддि рдХाрдо рдХрд░ рд░рд╣ी рдеी рдХिंрддु рд░ोрд╣िрд▓рдЦंрдб рдирд░ेрд╢ рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा рд╕े рджिрд▓्рд▓ी рдХे рд╕ुрд▓्рддाрди рднрдп рдЦाрддे рдеे рдХ्рдпोंрдХि рддीрд╕ рд╕ाрд▓ рддрдХ рдЖрдХ्рд░рдордг рдХрд░рддे рд░рд╣рдиे рдХे рдмाрдж рднी рд╡े рдХрднी рд░ोрд╣िрд▓рдЦंрдб рдкрд░ рдХрдм्рдЬा рдирд╣ीं рдХрд░ рдкाрдП।рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा рд╕рдиाрддрди рдзрд░्рдо рдХे рд░рдХ्рд╖рдХ рдФрд░ рд╡िрдзрд░्рдоी рд╕ंрд╣ाрд░рдХ рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ рд░рд╣े рдеे рд╕рдорд╕्рдд рд░ाрдЬрдкूрдд рд╢рдХ्рддिрдпों рдХो рдПрдХ рдоंрдЪ рдкрд░ рд░ोрд╣िрд▓рдЦंрдб рдоें рдПрдХрдд्рд░ рдХрд░рдХे рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдиेрдХो рдмाрд░ рдЖрдХ्рд░ांрддाрдУ рдХो рдзूрд▓ рдЪрдЯाрдИ рдФрд░ рд░ोрд╣िрд▓рдЦंрдб рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдкрд░ рдЖंрдЪ рдирд╣ीं рдЖрдиे рджी। рд╕рди 1254рдИрд╕्рд╡ी рдоें рд░рдХ्рд╖ा рдмंрдзрди рдХे рджिрди рдЬрдм рдиिрд╢рд╕्рдд्рд░ рд░ाрдЬрдкूрдд рдХिрд▓े рдоें рд░ाрдЦी рдХा рдд्рдпोрд╣ाрд░ рдордиा рд░рд╣े рдеे рдФрд░ рдмрд╣िрдиों рд╕े рд░рдХ्рд╖ा рд╕ूрдд्рд░ рдмंрдзрд╡ा рд░рд╣े рдеे рддो рдкूрд░्рд╡ рдиिрдпोрдЬिрдд рдЧрдж्рджाрд░ी рдХे рдХाрд░рдг рджिрд▓्рд▓ी рд╕ुрд▓्рддाрди рдирд╕ीрд░ुрдж्рджीрди рдорд╣рдоूрдж рдиे рдЧрдж्рджाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрд▓े рдХे рдЪाрд░ो рдж्рд╡ाрд░ рдЦोрд▓ рджेрдиे рдкрд░ рдЕрдЪाрдирдХ рдиिрд╣рдд्рдеे рд░ाрдЬрдкूрддों рдкрд░ рддीрд╕ рд╣рдЬाрд░ рдХी рд╕ेрдиा рд▓ेрдХрд░ рд▓рдЧ рднाрдЧ рджрд╕ рдмрдЬे рд╣рдорд▓ा рдХрд░ рджिрдпा,рд╕рднी рд░ाрдЬрдкूрдд рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдХрдо рд▓рдЧрднрдЧ рддीрди рд╣рдЬाрд░ рд╣ोрдиे рдмाрдж рднी рдмрдб़ी рдмрд╣ाрджुрд░ी рд╕े рд▓рдб़े,рд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा рдиे рдЕрдж्рднुрдд рд╡ीрд░рддा рдХा рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕ांрдп рдкांрдЪ рдмрдЬे рддрдХ рднीрд╖рдг рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХिрдпा рдФрд░ рджिрд▓्рд▓ी рдХी рд╕ेрдиा рдХो рдЙрдирдХे рд╣ी рд╣рдеिрдпाрд░ рдЫीрди рдХрд░ рдЧाрдЬрд░ рдоूрд▓ी рдХी рддрд░рд╣ рдХाрдЯ рдбाрд▓ा рдЕंрдд рдоें рдЕрдХрд░ांрддाрдУ рдХे рдПрдХ рджुрд░्рджांрдд рдЦूंрдЦрд╡ाрд░ рджрд▓ рдиे рдЙрди्рд╣े рдЪाрд░ो рдУрд░ рд╕े рдШेрд░ рд▓िрдпा ,рд░рдХ्рдд рдХी рдЕंрддिрдо рдмूंрдж рд░рд╣рдиे рддрдХ рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा рдиे рд╕ाрд╣рд╕ рдирд╣ीं рдЫोрдб़ा рдФрд░ рджुрд╢्рдордиों рдХा рдХाрд▓ рдмрдиे рд░рд╣े,рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдЕрдзिрдХ рдЖрдХ्рд░ांрддा рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдирдХे рдЯुрдХрдб़े рдЯुрдХрдб़े рдХрд░ рджिрдП рдЧрдП рдФрд░ рдмрдЪे рддो рдХेрд╡рд▓ рд╣рдб्рдбिрдпो рдХे рдЯुрдХрдб़े рд╣ी рдЗрддрдиा рджुрд░्рджांрдд рд░ाрдХ्рд╖рд╕ी рддрд░ीрдХे рд╕े рд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рдХो рдХाрдЯ рдбाрд▓ा рдЙрдирдХी рдЗрд╕ рд╡ीрд░рддा рдХो рджेрдЦ рдХрд░ рдирд╕ीрд░ुрдж्рджीрди рдХिрд▓े рд╕े рдмाрд╣рд░ рдЖ рдЧрдпा рдФрд░ рдмрдЪे рд╕्рдд्рд░ी рдмрдЪ्рдЪो рдХो рдЫोрдб़ рдЧрдпा рд▓ूрдЯ рдХрд░ рдХिрд▓े рдХो рдЪрд▓ा рдЧрдпा рдкुрд╕्рддрдХाрд▓рдп рдХो рдЖрдЧ рд▓рдЧा рджी। рд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рдХे рд░рдХ्рд╖ा рдмंрдзрди рдХे рджिрди рд╣ुрдП рдЗрд╕ рдмрд▓िрджाрди рдХो рд╕рдорд╕्рдд рд╕рдиाрддрди рд░рдХ्рд╖рдХ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдпрдЬрди рд╢ौрд░्рдп рдФрд░ рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рджिрд╡рд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें рдордиाрддे рд╣ै।рдЗрд╕ рд╡рд░्рд╖ рд╕ोрдорд╡ाрд░ рджिрдиांрдХ19 рдЕрдЧрд╕्рдд2024рдХो рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╕рдо्рд░ाрдЯ рд░ोрд╣िрд▓рдЦंрдб рдирд░ेрд╢ рдХा 771рд╡ा рдмрд▓िрджाрди рджिрд╡рд╕ рд╣ै। рд╕рднी рд╕े рдиिрд╡ेрджрди рд╣ै рдорд╣ाрдкुрд░ुрд╖ों рдХो рд╕рдо्рдоाрди рджेрдиे рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рдХрдб़ी рдоें рд░рдХ्рд╖ा рдмंрдзрди рдХो рд╢ौрд░्рдп рджिрд╡рд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें рдордиाрдП । рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा рдЬी рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдиाрдоिрдд рдЪौрдХ ,рдЪौрд░ाрд╣े,рднрд╡рдиों , рдкाрд░्рдХों рдФрд░ рд╕рдб़рдХो рдкрд░ рд╕ांрдп рдХाрд▓ рджीрдкрдХ рдЬрд▓ाрдПं рдФрд░ рд╕рдиाрддрди рд░рдХ्рд╖рдХ рдХे рдмрд▓िрджाрди рдХो рдпाрдж рдХрд░े,рдк्рд░рддिрдоाрдУं рдкрд░ рдоाрд▓्рдпाрд░्рдкрдг рдкрд░ рдкुрд╖्рдкांрдЬрд▓ि рджे рдФрд░ рд╢्рд░рдж्рдзा рд╕ुрдорди рдЕрд░्рдкिрдд рдХрд░े।рдЕрдкрдиे рдЕрдкрдиे рдШрд░ों рдирдЧрд░ों рдЧांрд╡ों рдоें рдЬैрд╕ी рднी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╣ो рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдпा рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд░рдХ्рд╖ा рдмंрдзрди рдХो рд╕ांрдп рдХाрд▓ рдЕрд╡рд╢्рдп рдорд╣ाрди рд╡ीрд░ рд╕рдиाрддрди рд░рдХ्рд╖рдХ рд╡िрдзрд░्рдоी рд╕ंрд╣ाрд░рдХ рдХो рдпाрдж рдХрд░े рддाрдХि рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЬिंрджा рд░рд╣े рдФрд░ рднाрд╡ी рдкीрдв़ी рдХो рджेрд╢ рдк्рд░ेрдо рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдоिрд▓े।*

*рд░ोрд╣िрд▓ा рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╕рдоाрдЬ рдХे рдорд╣ाрди рд╡ीрд░ों рдХो рд╕рдЪ्рдЪी рд╢्рд░рдж्рдзांрдЬрд▓ि рддрднी рд╣ोрдЧी рдЬрдм рд░ोрд╣िрд▓ा рдХ्рд╖рдд्рд░िрдпों рдХे рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдХी рд░рдХ्рд╖ा рд╣ोрдЧी рдЕрди्рдпрдеा рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рд╢िрдХाрд░ рдХुрдЫ рд╖рдб्рдпंрдд्рд░ рдХाрд░ी рдЕрди्рдп рд╕рдоाрдЬ рдоें рдЗрд╕ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╕рдоाрдЬ рдХो рдШрдЯрдХ рдмрддा рдХрд░ рд╡िрд▓ीрди рдХрд░рдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ै*
*рдЙрдирдХे рдмрд╣рдХाрд╡े рдоें рди рдЖрдХрд░ рд░ोрд╣िрд▓ा рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╕рдоाрдЬ рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░े рдФрд░ рднाрд╡ी рдкीрдв़ी рдХा рдоाрд░्рдЧ рджрд░्рд╢рди рдХрд░े*
*рдЧिрд░ा рдЬрд╣ां рдкрд░ рдЦूрди рд╡рд╣ां рдХा , рдкрдд्рдерд░ рдкрдд्рдерд░ рдЬिंрджा рд╣ै ।*
*рдЬिрд╕्рдо рдирд╣ी рд╣ै рдордЧрд░ рдиाрдо рдХा ,рдЕрдХ्рд╖рд░ рдЕрдХ्рд╖рд░ рдЬिंрджा рд╣ै ।।*

*рдЬीрд╡рди рдоे рдпрд╣ рдЕрдорд░ рдХрд╣ाрдиी , рдЕрдХ्рд╖рд░ рдЕрдХ्рд╖рд░ рдЧрдв़ рд▓ेрдиा ।*
*рд╢ौрд░्рдп рдХрднी рд╕ो рдЬाрдПं рддो ,рд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рдФрд░ рд░ाрдгा рдк्рд░рддाрдк рдХो рдкрдв़ рд▓ेрдиा ।।*


рдХрдЯिрдпा рд╕िрд░ рдЕрд░ु рдзрдб़ рд▓рдб़े... рдИ рддो рд░ाрдЬрдкूрддी рд░ीрдд!
рдЕрд░्рде: рд╕िрд░ рдХрдЯрдиे рдХे рдмाрдж рднी рдзрдб़ рдХा рд▓рдб़рддे рд░рд╣рдиा...рдпрд╣ी рддो рд░ाрдЬрдкूрддों рдХी рдЕрд╕рд▓ी рд░ीрдд рд╣ै!
рджुрдиिрдпा рдоें рд▓ोрдЧ рдоौрдд рд╕े рдбрд░рддे рд╣ैं,
рдФрд░ рдПрдХ рд░ाрдЬрдкूрддाрдиे рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╡ीрд░ों рдиे рдоौрдд рдХो рднी рдбрд░ा рдХрд░ рд░рдЦा рдеा।
рдЬрдм рддрдХ рддрд▓рд╡ाрд░ рд╣ाрде рдоें рд╣ै, рддрдм рддрдХ рд╣ाрд░ рдирд╣ीं рдоाрдиी рдЬाрддी।

рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп_рдСреЮ_рдЗंрдбिрдпा
*рджेрд╢ рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдд्рдпाрдЧ рдмрд▓िрджाрди рдФрд░ рд╡ीрд░рддा рдХी рд╕рдмрд╕े рдоिрд╕ाрд▓ рдорд╣ाрди рд╕рдкूрдд рдФрд░ рд╡ीрд░ рдпोрдж्рдзा рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा рдХो рдЙрдирдХी рдкुрдг्рдпрддिрдеि рдкрд░ рд╢рдд-рд╢рдд рдирдорди।*

 *рдЙрдирдХी рдЬीрд╡рди-рдЧाрдеा рд╕ाрд╣рд╕, рд╢ौрд░्рдп, рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рдФрд░ рдкрд░ाрдХ्рд░рдо рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рджेрд╢рд╡ाрд╕िрдпों рдХो рд╕рджा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рднрдХ्рддि рдХी рдк्рд░ेрд░рдгा рдоिрд▓рддी рд░рд╣ेрдЧी*




*рдЬрдп рдЬрдп рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा*
*рдЬрдп рдЬрдп рд░ाрдЬрдкूрддाрдиा рд░ोрд╣िрд▓рдЦंрдб*
Copyright 
Preserved
@samaysingh.sre@gamail.com

ROHILA RAJPUT,THE GREAT WARRIOR OF INDIA

*рд░рдХ्рд╖ा рдмंрдзрди рдХे рджिрди рд░ोрд╣िрд▓рдЦंрдб рдХी рд╡ीрд░ рднूрдоि рдЧंрдЧा рд╕ी рдкрд╡िрдд्рд░ рд░ाрдЬрдкूрддों рдХे рд░рдХ्рдд рд╕े рд░ंрдЬिрдд рдФрд░ рдЖрдХ्рд░ांрддाрдУं рдХे рдХाрд▓ рдХी рдзрд░рддी рд░ाрдордкुрд░ рдХे рдХिрд▓े рдоें рджिрдпा рдеा рдХрдаेрд╣рд░ рд░ोрд╣िрд▓рдЦंрдб рдирд░ेрд╢,рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा рдиे рдЕрджрдо्рдп рд╕ाрд╣рд╕ рдФрд░ рдЕрдж्рднुрдд рд╢ौрд░्рдп рдХा рдкрд░िрдЪрдп!,рджिрд▓्рд▓ी рд╕ुрд▓рддाрди рдиाрд╕ीрд░ुрдж्рджीрди рдмрд╣рд░ाрдо рдЙрд░्рдл рдЪंрдЧेрдЬ рдХी рдЪाрд▓ीрд╕ рд╣рдЬाрд░ рдХी рд╕ेрдиा рдХो рджी рдеी рд╢िрдХрд╕्рдд!*
*рддрдеा рдШुрдЯрдиे рдЯेрдХрдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХिрдпा рдеा рджिрд▓्рд▓ी рд╕рд▓्рддрдирдд рдХा рджुрд░्рджांрдд рдЦूंрдЦрд╡ाрд░ рд╕ेрдиाрдкрддि рдирд╕ीрд░ुрдж्рджीрди рдорд╣рдоूрдж рдХो*!
*рдФрд░ рдк्рд░ाрдгрджाрди рдоांрдЧрдиे рдкрд░ рдХ्рд╖ाрдд्рд░ рдзрд░्рдо рд░рдХ्рд╖ाрд░्рде рдЫोрдб़ा рдеा।*
*рдЪंрдЧेрдЬ рдиे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкाрдХрд░ рд░рдХ्рд╖ा рдмंрдзрди рдХे рджिрди рджрд░рдмाрд░ी рдЧोрдХुрд▓ рдЪंрдж рдкांрдбे рд╣рд░िрдж्рд╡ाрд░ рдХो рд▓ाрд▓рдЪ рджेрдХрд░ рдХिрд▓े рдХे рдж्рд╡ाрд░ рдЦुрд▓рд╡ा рд▓िрдП*
 *рдзोрдЦे рдХे рд╢िрдХाрд░ рд▓рдЧрднрдЧ рддीрди рд╣рдЬाрд░ рд░ाрдЬрдкूрдд рдиिрд╣рдд्рдеे рд╣ी рд▓рдб़े,!рдЖрдХ्рд░рдордг рдХाрд░िрдпो рдХे рдЕрд╕्рдд्рд░ рд╢рд╕्рдд्рд░ рдЫीрди рдЫीрди рдХिрдпा рдеा рд╢ौрд░्рдп рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рджिрд▓्рд▓ी рд╕рд▓्рддрдирдд рдХी рд▓рдЧрднрдЧ рдЖрдзी рдЧुрд▓ाрдо рд╡ंрд╢ी рд╕ेрдиा рдХो рдХाрдЯ рдбाрд▓ा рдеा рд░ोрд╣िрд▓ा рд░ाрдЬрдкूрддो рдиे!!рдЕंрдд рдоें рдЪंрдЧेрдЬ рдХे рдЦूंрдЦрд╡ाрд░ рджрд░िंрджो рдиे рдЕрдХेрд▓े рдоें рдШेрд░ рд▓िрдпा рдеा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा рдХो, рдЬिрди्рд╣े рдЖрдордиे рд╕ाрдордиे рдХी рд▓рдб़ाрдИ рдоें рджिрд▓्рд▓ी рд╕ुрд▓рддाрди рдХрднी рдирд╣ी рд╣рд░ा рдкाрдП рдеे рдХिंрддु рд╡े рдЙрдирдХे рд╕ाрд╣рд╕ рд╕े рд╡िрд╕्рдоिрдд рд╣ुрдП рдмिрдиा рдирд╣ीं рд░рд╣ рд╕рдХे ।рд░рдгрд╡ीрд░ рд░рдгрднूрдоि рдХे рд╡ीрд░ рд╕рдкूрдд рд░рдХ्рдд рдХी рдЕंрддिрдо рдмूंрдж рд░рд╣рдиे рддрдХ рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рд░рдд рд░рд╣े рдФрд░ рдХрддрд░ा рдХрддрд░ा рд╣ो рдХрд░ рдЦेрдд рд░рд╣े(рд╕рди 1254рдИрд╕्рд╡ी),рдЙрдирдХा рдмрд▓िрджाрди рд░ोрд╣िрд▓рдЦंрдб рдХे рд░ाрдЬрдкूрддाрдиा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╕्рд╡рд░्рдгाрдХ्рд╖рд░ рджे рдЧрдпा!,рд╕рдорд╕्рдд рд░ाрдЬрдкूрдд рд╕рдоाрдЬ рд░рдХ्рд╖ा рдмंрдзрди рдХे рджिрди рд╣ुрдП рдЗрд╕ рдмрд▓िрджाрди рдХो рдПрдХ рд╢ोрд░्рдп рджिрд╡рд╕ рдХे рд░ूрдк рдоें рдордиाрддा рдЖрдпा рд╣ै,рдпूрдЯ्рдпूрдм рдкрд░ рдФрд░ рдЕрди्рдп рд╕ोрд╕рд▓ рдоीрдбिрдпा рдкрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░ोрд╣िрд▓рдЦंрдб рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рдирд░ेрд╢ рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा рдХी рд╡ीрд░ рдЧाрдеा рджी рд╣ुрдИ рд╣ै,рд╕рднी рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдЬрди рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्рдЪो рдХो рджिрдЦाрдП рддाрдХि рд╕рд▓्рддрдирдд рдХाрд▓ рдоें резреирелрек рдИрд╕рд╡ी рдХे рдЗрд╕ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдзुंрдзрд▓े рдкृрд╖्рда рднी рдЙрдХेрд░े рдЬा рд╕рдХे*
*, рд░рдХ्рд╖ा рдмंрдзрди рдХो рдЙрдирдХा рдмрд▓िрджाрди рджिрд╡рд╕ рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै,рд╕рдорд╕्рдд рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╕рдоाрдЬ рдЗрд╕ рд╢ौрд░्рдп рджिрд╡рд╕ рдкрд░ рдЙрди्рд╣े рдХोрдЯि рдХोрдЯि рдирдорди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрдирдХे। рдмрддाрдП рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдФрд░ рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рд╕े рд╕्рд╡рдзрд░्рдо рд░рдХ्рд╖ाрд░्рде рдЬीрдиे рдХी рд╢рдкрде рд▓ेрддा рд╣ै,рдпрд╣ рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рд╣рдорд╕े рд╕्рдХूрд▓ी рд╢िрдХ्рд╖ा рдоें рдЫुрдкाрдИ рдЧрдИ рдХिंрддु рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рджрд░्рдкрдг рдоें рд╕рдм рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рд╣рддा рд╣ै рдЬिрд╕े рдЙрдЬाрдЧрд░ рдХрд░ рднाрд╡ी рдкीрдв़ी рдХो рдмрддाрдиा рд╣ी рд╣рд░ेрдХ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдХा рдиैрддिрдХ рджाрдпिрдд्рд╡ рд╣ै рдЕрддः рдЖрдк рд╕рднी рдХ्рд╖рдд्рд░िрдпों рд╕े рдиिрд╡ेрджрди рд╣ै рдХि рднाрд╡ी рдкीрдв़ी рдХो рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдмрддाрдП рдФрд░ рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рд╕े рдЬीрдиा рджिрдЦाрдП*
*рд╕ूрд░्рдп рд╡ंрд╢ी рдиिрдХुंрдн рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा рдХा рдЬрди्рдо рд╣िंрджूрд╡ा рд╕ूрд░्рдп рдорд╣ाрд░ाрдЬ рдкृрде्рд╡ी рд░ाрдЬ рдЪौрд╣ाрди рдХे рдкрддрди рдХे рдмाрдж рджिрд▓्рд▓ी рд╕рд▓्рддрдирдд рдХे рдмрдв़рддे рдХрджрдоों рдХे рдмीрдЪ рдРрд╕े рд╕рдордп рдоें рд╕рдирезреирежрекрдИрд╕्рд╡ी рдоें рдХрдаेрд╣рд░ рд░ोрд╣िрд▓рдЦंрдб рдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी рд░ाрдордкुрд░ рдХे рдХिрд▓े рдоें рд░ाрдЬा рдд्рд░िрд▓ोрдХ рд╕िंрд╣ рдХे рдпрд╣ां рд╣ुрдЖ рдеा, рдЬрдм рд╕рднी рд░ाрдЬрдкूрдд рд╢рдХ्рддिрдпां рдХ्рд╖ीрдг рдФрд░ рддिрддрд░ рдмिрддрд░ рд╣ो рдЪुрдХी рдеी,рдЗрд╕्рд▓ाрдоिрдХ рдЖрдХ्рд░ांрддा рдордз्рдп рднाрд░рдд рдХी рдУрд░ рджрдорди рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЖрдЧे рдмрдв़рддे рд░рд╣рддे рдеे।।,рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा рдХा рд╡िрд╡ाрд╣ рд╡िрдЬрдп рдкुрд░ рд╕ीрдХрд░ी рдХी рд░ाрдЬрдХुрдоाрд░ी рддाрд░ा рджेрд╡ी рд╕े рд╣ुрдЖ рддрдеा рдкрдЪ्рдЪीрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдоें рд░ाрдордкुрд░ рдХी рдЧрдж्рджी рдкрд░ рд╡िрд░ाрдЬрдоाрди рд╣ोрдХрд░ рдЗрд╕्рд▓ाрдоीрдХрд░рдг рдкрд░ рд░ोрдХ рд▓рдЧाрдИ ।। рддीрд╕ рд╕ाрд▓ों рддрдХ рджिрд▓्рд▓ी рд╕ुрд▓рддाрдиो рдХो рдзूрд▓ рдЪрдЯाрдИ рдХिंрддु рд░рдХ्рд╖ा рдмंрдзрди рдХे рджिрди рд╢िрд╡ рдоंрджिрд░ рдЧрдП рд░ाрдЬрдкूрддों рдХो рд░рдХ्рд╖ा рд╕ूрдд्рд░ рдмंрдзрд╡ाрддे рд╣ुрдП рдирд╕ीрд░ुрдж्рджीрди рдмрд╣рд░ाрдо рдиे рдЧोрдХुрд▓ рдЪंрдж рдкांрдбे рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрд▓े рдХे рдж्рд╡ाрд░ рдЦोрд▓рдиे рдкрд░ рдШेрд░ рд▓िрдпा рдФрд░ рдлिрд░ рд╣ोрдЧрдпा рдЕрдж्рднुрдд рд╢ौрд░्рдп рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо*
*рд╡िрд╕्рддाрд░ рднрдп рд╕े рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдЧाрдеा рд╡рд░्рдгिрдд рд╣ै рдЬिрд╕े рдЪाрдЯुрдХाрд░ рдоुрдЧрд▓ рдХाрд▓ीрди рдФрд░ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХाрд░ो рдиे рдЫिрдкाрдпा*

*рдЬрдп рдЬрдп рд░ाрдЬрдкूрддाрдиा рд░ोрд╣िрд▓рдЦंрдб*
*рдЬрдп рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд░рдгрд╡ीрд░ рд╕िंрд╣ рд░ोрд╣िрд▓ा рд╕рдиाрддрди рд░рдХ्рд╖рдХ*



рдиोрдЯ __рдпрд╣ां рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рдЪिрдд्рд░ рдиेрдЯ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ोрд╕рд▓ рдоीрдбिрдпा рд╕े рд▓िрдП рдЧрдП рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╣ै рдЗрдирдХा рд▓ेрдЦрдХ рд╕े рдХोрдИ рд╕ंрдмंрдз рдирд╣ीं рд╣ै।।


Sunday, 22 February 2026

ANCIENT HISTORY OF RAJPUTANA ROHILKHAND

*рдк्рд░ाрдЪीрди рд░ोрд╣िрд▓ा рд░ाрдЬрд╡ंрд╢*
*рд░ोрд╣िрд▓ा рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп/рд░ाрдЬрдкूрдд*

рд╡ैрд╡рд╡рд╕्рдд рдордиु  рд╕े  рдк्рд░ाрд░ंрдн  рд╣ुрдИ, , рд╢्рд░ीрд░ाрдо рд╡  рд╢्рд░ी рдХृрд╖्рдг рдЬिрд╕  рдХाрд▓рдЦंрдб рдоें рд╣ै, рд╕рд╣рд╕्рд░ाрдм्рджिрдпो рдкूрд░्рд╡ рд╕े рднाрд░рдд рдХी рдкाрд╡рди рднूрдоि рдкрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी, рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╡ंрд╢ो рдХी рдЕрдЯूрдЯ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рдирдорди рдХрд░рддे рд╣ुрдП, рдПрдХ рд░ाрдЬрди्рдп (рд░ाрдЬрдкुрдд्рд░) рд╣ी рдЬрди्рдорд╕िрдж्рдз рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рд░рдХ्рд╖ा рд╕рджैрд╡ рд╕ीрдоाрдУ рдкрд░   KARTA AYA рд╣ै рд╣िंрджुрдХुрд╢ рд░ोрд╣िрдд-рдЧिрд░ि рдкंрдЪрдирдж рддрдХ рднрд░рдд рдЦрдг्рдб рдХी рдкрд╢्рдЪिрдоी рдЙрдд्рддрд░ीрдп рд╕ीрдоा рдХे рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдк्рд░рд╣рд░िрдпों рдХा рджीрд░्рдШ рдХाрд▓ीрди рд╡िрдХрдЯ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╣ी рднाрд░рдд рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╡ рд╕рдн्рдпрддा рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЖрдХ्рд░рдордгрдХाрд░िрдпों рдХे рд▓िрдП рд░ोрд╣िрддрдЧिрд░ि рдХा рдЙрдд्рддाрд░ाрдкрде рд╣ी рдкूрд░्рд╡ рдХाрд▓ рд╕े рдПрдХ  рдк्рд░рд╡ेрд╢  рдж्рд╡ाрд░  рдеा। рд╕ूрд░्рдп, рдЪрди्рдж्рд░ рдФрд░ рдиाрдЧाрджि рд╕ंрдЬ्рдЮрдХ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╡ंрд╢ो рдХी рд╢ाрдЦाрдУं рдк्рд░рд╢ाрдЦाрдУं рдоें рдмंрдЯे рдорд╣ाрдЬрдирдкрдж рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдпों рдХे рд╢ाрд╕рдХ рд╣ी рдк्рд░ाрдЪीрди рдЖрд░्рдп рд╕рдн्рдпрддा рдХो рдордз्рдп рдПрд╢िрдпा рддрдХ рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕ंрдШрд░्рд╖рд░рдд рдеे। рдпрд╣ рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХ्рд░рдо рдХрдИ рдж्рд╡ीрдкों рддрдеा рдордз्рдп рдПрд╖िрдпा рддрдХ рд╣ोрддा рдЪрд▓ा рдЧрдпा, рдЬрд╣ाँ рд╕े рдЙрдирдХा рдЖрдиा рдЬाрдиा рдмрд╕рдиा рдЙрдЬрдбрдиा рд▓рдЧा рд░рд╣рддा рдеा। рд╡рд░्рддрдоाрди рднाрд░рдд рдоें рдмिрдЦрд░े рдкреЬे рд╣рдЬाрд░ों рд╖ाрдЦाрдУं рд╡ рдк्рд░рд╖ाрдЦाрдУं рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХрд░ोреЬो рд╕ंрддाрдиे рд╣ै рдЬो рд╕ूрд░्рдп рд╡ рдЪрди्рдж्рд░ рд╡ंрд╖ рдХी рджो рд╕рдоाрдиाрди्рддрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╕рдн्рдпрддाрдУं рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдоूрдЪे рдЖрд░्рдпрд╡рд░्рдд, рд╣िрдорд╡рд░्рд╖ рд╡ рдордз्рдпрдПрд╖िрдпा, рдЕрд░рдм рдИрд░ाрди, рдоिрд╢्рд░ рдЖрджि рддрдХ рдлैрд▓ рдЧрдпे рдеे рддрдеा рдЕрдкрдиे рд╡ рдЕрдкрдиे рдкूрд░्рд╡рдЬों, рдзрд░्рдордЧुрд░ूрдУं рдУрд░  рд╡ंрд╢ рдкुрд░ोрд╣िрддों, рдЛрд╖िрдпों рдЖрджि рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рд╡ рдаिрдХाрдиे рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рд░рд╣े рдеे।।

рд░ोрд╣िрд▓ा рд╢рдм्рдж рднी рдЗрд╕ी рдХ्рд░рдо рдХी рдПрдХ
 рдЕрдЯूрдЯ рдХреЬी рд╣ै рдк्рд░рдпाрдЧ рдХे рдкाрд╕ рдЭूँрд╕ी рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рдк्рд░ाрдЪीрди рдЪрди्рдж्рд░рд╡ंрд╖ी рдЪрдХ्рд░рд╡рд░्рддी рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдкुрд░ूрд░рд╡ा рд╡ рдЙрд╕рдХे рд╡ंрд╢рдзрд░ो рдоें рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдпрдпाрддि рдХे рдкांрдЪ рдкुрдд्рд░ рдкंрдЪрдЬрди рдХрд╣рд▓ाрдпे рдФрд░ рдЙрдирдХे рдкाँрдЪ рдЬрдирдкрдж рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ुрдП। рд▓рдЧрднрдЧ рд╕ाрдд рд╕рд╣рд╕्рдд्рд░ाрдм्рджी рдкूрд░्рд╡ рдордз्рдп рджेрд╢ рдЖрд░्рдпрд╡рд░्рдд рдоें рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдк्рд░ाрдЪीрдирддрдо् рд╕рдн्рдпрддा рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рдеी, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, (рдк्рд░рдпाрдЧ) рдХे рдкाрд╕ рдЭूँрд╕ी рдоें рдЪрди्рдж्рд░рд╡ंрд╖ी рдХ्рд╖рдд्рд░िрдпों рд╡ рдХौрд╢рд▓ (рдЕрдпोрдз्рдпा) рдоें рд╕ूрд░्рдп рд╡ंрд╢ी рдЗрдХ्рд╖्рд╡ाрдХु рдХे рд╡ंрд╢рдзрд░ो рдХे рд░ाрдЬ्рдп рдЦрдг्рдб рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ो рд░рд╣े рдеे। рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЬिрд╕ рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдХे рд░рде рдХा рдЪрдХ्рд░ рдЕрдиेрдХ рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рдиिрд╢ंрдХ рдШूрдорддा рд╣ो рд╡рд╣ рдЪрдХ्рд░рд╡рд░्рддी рд╕рдо्рд░ाрдЯों рдХी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рдоाрди्рдп рд╣ोрддा рдеा। рд╡рди рдЧрдорди рд╕े рдкूрд░्рд╡ (рд╡ाрдирдк्рд░рд╕्рде рдЖрд╢्рд░рдо) рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдпрдпाрддि рдиे рдЕрдкрдиे рдкाँрдЪ рдкुрдд्рд░ों рдХ्рд░рдорд╢ рдпрджु, рддुрд░्рд╡рд╕ु, рдж्рд░рд╣ृाू (рдЙрдкрдиाрдо рд░ोрд╣ू) рдкुрд░ू рдФрд░ рдЕрдиु рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХो рдкांрдЪ рднाрдЧों рдоें рд╡िрднрдХ्рдд рдХрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкुрдд्рд░ рдХो рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдк्рд░рджेрд╢ों рдХे рд╢ाрд╕рдиाрдзिрдХाрд░ рдХा рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рд╕ौंрдк рджिрдпा рдеा*

1. *рдпрджु- рджрдХ्рд╖िрдг рдкрд╢्рдЪिрдо рдоें рдХेрди-рдмेрддुрдЖ рдФрд░ рдЪрдо्рдмрд▓ рдирджी рдХे рдХांрдаो рдХा рдк्рд░рджेрд╢ рджिрдпा, рдХाрд▓ाрди्рддрд░ рдоें рдпрджु рдХे рд╡ंрд╢рдзрд░ рдпाрджрд╡ рдХрд╣рд▓ाрдпे*।

2. *рддुрд░्рд╡рд╕ु-рдХुрд░ूрд╖ рдк्рд░рджेрд╖ рд╡рд░्рддрдоाрди рдмрдШेрд▓ рдЦрдг्рдб рддुрд░्рд╡рд╕ु рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ, рд╡рд╣ां рдХुрд░ूрд╖рдЬрдиों рдХो рдкрд░ाрд╕्рдд рдХрд░ рддुрд░्рд╡рд╕ु рд╡ंрд╖ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╣ुрдИ*।

3. *рдж्рд░рд╣्рдпु- рдЪрдо्рдмрд▓ рдирджी рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдкрд╢्рдЪिрдо, рд╕िрди्рдзु рдирджी рдХे рдХिрдиाрд░े рддрдеा рдпрдоुрдиा рдирджी рдХे рдкрд╖्рдЪिрдо рдкрдЪрдирдж (рдкंрдЬाрдм) рдХा рдкूрд░ा рдк्рд░ाрди्рдд рдж्рд░рд╣्рдпु рдХो рдоिрд▓ा। рдж्рд░ुрд╣्рдпु рдХे рд╡рд╖्ंाрдзрд░ рдЖрдЧे рдЪрд▓ рдХрд░ рдЙрдд्рддрд░ рдФрд░ рдкूрд░рдм рдоें рд╣िрди्рджु рдХुрд╖ рддрдеा рдкाрдоीрд░ рдУрд░ рдкрд╢्рдЪिрдоोрдд्рддрд░ рдоें рд╡ाрд▓्рд╣िрдХ, рд╣рд░рдЕрд╡рддी рддрдХ рдХे рд╡िрд╕्рддुрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддे рдЪрд▓े рдЧрдП рдФрд░ рд╡ैрджिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХिрдпा*।

4. *рдкुрд░ू- рдкुрд░ू рдХो рдк्рд░рддिрд╖्рдаाрди рдХे рд░ाрдЬ्рдп рд╕िंрд╣ाрд╕рди рдкрд░ рдЖрд╕ीрди рдХिрдпा рдЧрдпा, рдкुрд░ू рдХे рд╡ंрд╖ рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдкौрд░рд╡ рдХрд╣рд▓ाрдП рдЗрд╕ी рд╡ंрд╖ рдоें рднрд░рдд рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ, рдЖрд░्рдпрд╡рд░्рдд, рд╣िрдорд╡рд░्рд╖, рдЬрдо्рдмूрдж्рд╡ीрдк (рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╖-рд╡िрди्рдШ्рдпाрдЪрд▓ рд╕े рд╣िрди्рджुрдХुрд╖ рд░ोрд╣िрдд рдЧिрд░ी рддрдХ) рдХा рдиाрдо рднрд░рдд рдЦрдг्рдб рднाрд░рдд рд╡рд░्рд╖ рдХрд╣рд▓ाрдпा*।

5. *рдЕрдиु- рдпрдоुрдиा рдирджी рдХो рдкूрд░рдм* *рдФрд░ рдЧंрдЧा рдпрдоुрдиा рдХे рдордз्рдп рдХा рджेрд╖ (рджрдХ्рд╖िрдг рдкंрдЪाрд▓) рддрдеा рдЕрдпोрдз्рдпा рдХे рдкрд╖्рдЪिрдо рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЕрдиु рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдП рдЕрдиु рдХे рд╡ंрд╖ рдШрд░ рдЖрдирд╡ рдХрд╣рд▓ाрдП*। 



*рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЪрди्рдж рд╡ंрд╢ рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ुрдЖ*।



*рдЖрд░्рдпрд╡рд░्рдд рдХी рдЙрдд्рддрд░ी рд╕ीрдоा рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдХेрдХрдп рджेрд╖ рднрд░рдд рдХो рдЙрд╕рдХी рдоाрддा рдХैрдХेрдпी рдХे рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдХाрд░рдг рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ। рднрд░рдд рдХे рджो рдкुрдд्рд░ों рддрдХ्рд╖ рд╡ рдкुрд╖्рдХрд░ рдиे рдХ्рд░рдорд╖ः рддрдХ्рд╖рд╖िрд▓ा рд╡ рдкुрд╖्рдХрд░ाрд╡рддी рджो рд░ाрдЬрдзाрдиिрдпां рд╕्рдеाрдкिрдд рдХी рдФрд░ рдЖрд░्рдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдХिрдпा। рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╣ी рдоाрддृрднाрд╢ा рдеी*।



*рднाрд░рдд рдХी рдкрд╢्рдЪिрдоि рдЙрдд्рддрд░ीрдп рд╕ीрдоाрдУं рдкрд░ рдЬिрд╕ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рднी рд╡िрджेрд╢ी рдЖрдХ्рд░рдордг рд╣ुрдП рд╕ूрд░्рдп рд╡ंрд╢ी рднрд░рдд рдФрд░ рдЪрди्рдж्рд░ рд╡ंрд╢ी рдж्рд░рд╣्рдпु рдХे рд╡ंрд╢рдзрд░ों рдиे рдоिрд▓ рдХрд░**
**рдк्рд░рд╣рд░िрдпों рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдЕрдкрдиा рд░рдХ्рдд рдмрд╣ाрдпा। рдИрд╕ा рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ рдкाँрдЪ рд╕ौ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рд╕े рдЗрд╕ рдкрд░्рд╡рддीрдп рдк्рд░рджेрд╖ рдоें рдкрдЪрдирдж рддрдХ ‘рдХрда‘ рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп, рдЫुрдж्рд░рдХ рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп, рдпौрдзेрдп рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп, рдоाрд▓рд╡ рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп, рдЕрд╢्рд╡рдХ рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рдЖрджि рдлрд▓ рдлूрд▓ рд░рд╣े рдеे। рдЗрдирдХी рд╢ाрд╕рди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдЧрдгрддंрдд्рд░ाрдд्рдордХ* *рдеी। рдпрд╣ाँ рдХे рдиिрд╡ाрд╕ी рд╕ौंрджрд░्рдпाрдкाрд╕рдХ рдеे рдФрд░ рд╕ुрди्рджрд░ рдкुрд░ुрд╖ рд╣ी рд░ाрдЬा рдЪुрдиा рдЬाрддा рдеा। рджु्рд░рд╣्рдпु рджेрд╢ рдХा рдиाрдо рдХाрд▓ाрди्рддрд░ рдоें рдж्рд░ुрд╣्рдпु рдХे рд╡ंрд╢рдЬ рдЧंрдзाрд░рд╕ैрди рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЧांрдзाрд░ рдФрд░ рд╕ूрд░्рдпрд╡ंрд╖ी рд░ाрдЬाрдУं рдиे рдЕрдкрдиे рд╢ाрд╕िрдд рдк्рд░рджेрд╖ рдХो ‘рдХрдкिрд╖‘ рдХे рдиाрдо рд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрд░ рдХाрдмुрд▓ (рдХुрдо्рднा) рдирджी рдХे рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдкрдиी рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХा рдиाрдо рдХрдкिрд╖ा рд░рдЦा*

      *рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рдоें рдХрдкिрд╖ (рд▓рдбाрдХू, рдЙрджрдг्рдб рдкрд░्рд╡рддाрд╢्рд░рдпी) рдФрд░ рдЧाрди्рдзाрд░ рдХी рднाрд╢ा рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдеी, рдХिрди्рддु рдордз्рдпрдХाрд▓ рд╕े рд╕ंрд╕्рдХृрдд рднाрд╢ा рдХा рд╡िрдХृрдд рд╕рд░рд▓ीрдХृрдд рд░ूрдк ‘ рдк्рд░ाрдХृрдд‘ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ो рдЧрдпा। рднाрд╖ा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдк्рд░рджेрд╖ рдоें рд╕рд╣рд╕्рдд्рд░ों рд╡рд░्рд╖ рддрдХ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдн्рдпрддा рд╕्рдеाрдкिрдд рд░рд╣ी рдФрд░ рдЗрд╕ рд╕рдорд╕्рдд рдк्рд░рджेрд╖ рдоें рджीрд░्рдШ рдХाрд▓ рддрдХ рдЖрд░्рдп рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдирд░ेрд╖ों рдХा рд╖ाрд╕рди рд░рд╣ा*।

      *рдЕрдиेрдХ рдкрд╣ाреЬिрдпों (рдоाрд▓्рдпрд╡рдд्рдд-рд░ोрд╣िрддрдЧिрд░ि-рд▓ोрд╣िрддрдЧिрд░ि-рд╣िрди्рджрдХाрдХेрд╢्рд╖рд╕-рд░ोрд╣рддांрдЧ рдЖрджि) рдирджिрдпों (рдХुрдиाрд░, рд╕्рд╡ाрддु, рдЧोрдорд▓, рдХुрд░्рд░рдо, рд╕िрди्рдзु рдХी рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджिрдпाँ- рд╕рддрд▓рдЬ, рд░ाрд╡ी, рд╡्рдпाрд╕ рддрдеा рдШाрдЯिрдпों рдХे рдХाрд░рдг рд╕ाрдорд░िрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рднी рдпрд╣ рдк्рд░рджेрд╖ рдЗрди рдкрд░्рд╡рддाрд╢्рд░рдпी рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдирд░ेрд╖ों рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдеा। рдпрд╣ाँ рдардг्рдбी рдЛрддु рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрддि рдЙрдд्рддрдо рд░рд╣ी। рдЗрд╕рд▓िрдП рдпрд╣ां рдХे рдиिрд╡ाрд╕ी рдмрд▓िрд╖्рда, рд░рдХ्рддिрдо рд╡рд░्рдг (рд▓рд▓िрдоा рдЪुрдХ्рдд рдЧोрд░ा рд░ंрдЧ) рд╡ рдХрдж рдХाрдЯी рдоें рдордЬрдмूрдм, рд╣рдаी рд╡ рдЧрдаीрд▓े рд╣ोрддे рд░рд╣े рд╣ै। рджुрд░्рдЧрдо рдкрд╣ाреЬिрдпों, рдирджिрдпों рд╡ рдШाрдЯिрдпों рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ां рдХे рдиिрд╡ाрд╕ी рдкрд░्рд╡рддाрд╢्рд░рдпी, рдЕрд╢्рд╡ाрд░ोрд╣ी рдеे। рдЕрд╢्рд╡ो рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд░рд╣ा рдпрд╣ рдк्рд░рджेрд╢ рд░ोрд╣िрдд рдЧिрд░िрдпे, рд░ोрд╣िрдд рдирд╕्рд▓ рдХे рдЕрд╢्рд╡ों рдХे рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेрди्рдж्рд░ рдеा। рдХ्рд░рдорд╖ः *рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдк्рд░рджेрд╖ рдШोреЬों рдХा рдк्рд░рджेрд╖ рдЕрдерд╡ा рдЕрд╖्рд╡рдХों рдХा рдк्рд░рджेрд╢* *(рдЕрд╖्рд╡рдХाрдпрди) рдХрд╣рд▓ाрддा рдеा*
**рд░ोрд╣िрдд (рд╕ंрд╕्рдХृрдд), рд╡рд░्рддрдоाрди рднाрд╖ा рдоें рд▓ाрд▓- рднूрд░ा рд░ंрдЧ рдХे рдШोреЬे рдФрд░ рд╢्рдпेрди рдирд╕्рд▓ *рдХे рдШोреЬे рдкाрдП рдЬाрддे рдеे। рдШोрдбों рдЕрдерд╡ा рдЕрд╖्рд╡ाрд░ोрд╣рдг рдХे рдмिрдиा рдпрд╣ां рдЬीрд╡рди* *рд╕рдо्рднрд╡ рдирд╣ीं рдеा। рд╡िрджेрд╖ी* *рдЖрдХ्рд░рдордгों рдХे рд╕рдордп рдЕрд╖्рд╡ों рдХी рдк्рд░рдердо рднूрдоिрдХा рдеी। рдЧрд╣рд░े рдХिрд╕рдоिрд╕ी рд░ंрдЧ рдХे рдмрд╣ाрджुрд░ рдШोреЬों рдХो рд░ोрд╣िрдд рдиाрдо рд╕े рд╕рдо्рдмोрдзिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा*।
 *рдИрд░ाрдиी рд╡ рдпूрдиाрдиी рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рднी рдЗрд╕ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рд░ोрд╣िрдд рдирд╕्рд▓ рдХे рдШोреЬों рдХी рдк्рд░рд╖рди्рд╕ा рдХी рдЧрдИ рд╣ै*
* **рдЗрд╕ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे (рдорд╣ाрдЬрдирдкрдж) рдк्рд░ाрдЪीрди рд╢ाрд╕рдХ (рдЪрди्рдж्рд░рд╡ंрд╖ी) рдж्рд░ुрд╣्рдпु рдХा рдЙрдкрдиाрдо рднी рд░ोрд╣ु рдеा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕рдХा рдиाрдо рдж्рд░ुрд╣рдпू рдХा рджेрд╢ рд░ोрд╣ рджेрд╢ рд░ोрд╣िрдд рдЧिрд░ि рд░ोрд╣ рдк्рд░рджेрд╢ (рдЕрдкрдн्рд░рдирд╕ рд╣ोрддा рдЪрд▓ा* рдЧрдпा )рд╣ो рдЬाрдиा рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╡ рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдеा। *
*рд╕ंрд╕्рдХृрдд рднाрд╖ा рдоें рд░ोрд╣ рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै- рд╕ीрдзे рджृреЭ-рдмрд▓ рдпुрдХ्рдд рдЪреЭрдиा-рдЕрд╡рд░ोрд╣рдг рдХрд░рдиा, рд░рдХ्рддिрдо рд╡рд░्рдг (рд░ोрд╣िрдд), рдкрд░्рд╡рдд (рдоाрдЙрдг्рдЯेрди) рдЗрд╕рд▓िрдП рдордз्рдпрдХाрд▓ рддрдХ рдпे рдкрд░्рд╡рддाрд╢्рд░рдпी* *рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╢ाрд╕рдХ рд░ोрд╣िрдд рд╡рд░्рдЧ рд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдП*। 
*рдкрд░्рд╡рддीрдп рдк्рд░рджेрд╢ рдХा рдиाрдо , рд░ोрд╣िрдд рдк्рд░рджेрд╢*
  (рдк्рд░ांрдХृрдд рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдоें) рдпрд╣ां рд╕ेрдиाрдУं рдХी рдпुрдж्рдз рдк्рд░рдгाрд▓ी рд░ोрд╣िрд▓्рд▓ा рдпुрдж्рдз (рд░ोрд╣िрд▓ा рд╡ाрд░, рд▓ैрдЯिрди рднाрд╖ा рдоें) рдк्рд░рдгाрд▓ी
 *рд╕ीрдзे рджृреЭ рдмрд▓ рдпुрдХ्рдд рдкрд░्рд╡рдд рдкрд░ рдЕрд╡рд░ोрд╣рдг рдХी рддрд░рд╣ рддीрдм्рд░рддा рд╕े рд╢рдд्рд░ु рдкрд░ рдЪреЭ рдЬाрдиा*
 *рд╢рдд्рд░ु рд╕ेрдиा рдкрд░ рдмाреЭ рд░ोрд╣ рдХी рддрд░рд╣, рд▓ाрд▓* *рд╣ोрдХрд░ (рд░рдХ्рддि рд╡рд░्рдг рдХ्рд░ोрдзिрдд рдЖрдХ्рд░ोрд╖ рдпुрдХ्рдд) рдЯूрдЯ рдкреЬрдиा, рддीрдм्рд░рддा рд╕े рд╖рдд्рд░ु рд╕ेрдиा рдоें рдШुрд╕ рдЬाрдиा। рд░ोрд╣ (рдХрдоाрдиी) рдХे рд╕рдоाрди рд╖рдд्рд░ु рд╕ेрдиा рдХो рднेрджрддे, (рдХाрдЯрддे рдЬाрдиा) рд╣ुрдП рдЪреЭाрдИ рдХрд░рдиा, рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рд╣ुрдИ* рдХाрд▓ांрддрд░ рдоें рдЕрдиेрдХ *рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╕ेрдиाрдиाрдпрдХों рдХो , рд░ोрд╣िрд▓्рд▓ा рдЙрдкрдзि рд╕े рд╡िрднूрд╖िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा*। (рдордз्рдпрдХाрд▓ рдоें)

‘‘рдзृрддрдХौрд╖िрдХ рдоौрдж्рдЧрд▓्рдпौ рдЖрд▓рдо्рдпाрди рдкрд░рд╖рд░ः।

рд╕ौрдкाрдпрдирд╕्рддрдердд्рд░िрд╢्рдЪ рд╡ाрд╕ुрдХी рд░ोрд╣िрдд рд╕्рддрдеा।‘‘

(рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдзрд░्рдо-рднाрдж्рд░рдкрдж 2067, рд╕िрддрдо्рдмрд░ 2010 рдХे рдкृрд╖्рда 31 рдкрд░ рд░ोрд╣िрдд рдЧोрдд्рд░ рдХा рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рд╢्рд▓ोрдХ рдоें рд╡рд░्рдгрди)

‘‘рдЕрд░ूрд╖ा рд░ोрд╣िрддा рд░рдеे рдмाрдд рдЬुрддा

рд╡ृрд╖рднрд╕्рдпрд╡рддे рд╕्рд╡рддः‘‘ ।।10।।

(рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдордг्рдбрд▓ 1, рдЕ0 15 рд╕्0 94 ‘‘ рд░ोрд╣िрд▓ा рдХ्рд╖рдд्рд░िрдпों рдХा рдХ्рд░рдордмрдж्рдз рдЗрддिрд╣ाрд╕ः рдкृрд╖्рда 42)



*рдордж्рд░ाрди, рд░ोрд╣िрдд рдХрд╢्рдЪैрд╡, рдЖрдЧेрдпाрди, рдоाрд▓рд╡ाрди рдЕрдкि рдЧрдгрди рд╕рд░्рд╡ाрди, рд╡िрдиिрдЬीрдд्рдп, рдк्рд░рд╣рд╕рди्рдиिрд╡,। рдорд╣ाрднाрд░рдд рд╡рди рдкрд░्рд╡ 255-20 рдк्рд░ाрдЪीрди рд░ोрд╣िрдд рдЧिрд░ि рдХे рдиाрдо рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдЖрдЬ рднी рд░ोрд╣рддांрдЧ рдШाрдЯी, рд░ोрд╣рддांрдЧ рджрд░्рд░ाрдиाрдо рд╕े рдЕрд╡рд╕्рдеिрдд рд╣ै*।

*рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХे рд╕рднा рдкрд░्рд╡ рдоें рд▓ोрд╣िрдд (рд░ोрд╣िрдд) (рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╢рдм्рдж) рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рджрд╕ рдордг्рдбрд▓ों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣ै рдЬो рднाрд░рдд рдХा рдЙрдд्рддрд░ рдкूрд░्рд╡ी рдордз्рдпрднाрдЧ рдеा। рд╢्рд░ी рд╡ाрд╕ूрджेрд╡ рд╢рд░рдг рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓*

      ‘‘ *рдкाрдгिрдиि рдХाрд▓ीрди рднाрд░рдд рд╡рд░्рд╖ рдкृрд╖्рда 449 ‘‘ рдЕрд╢्рдпेрдирд╕्рдп рдЬрд╡рд╕ा‘‘ рд╡ैрджिрдХ рд╕ाрд╣िрддрдп рдЛрдЧ्рд╡ेрдж 1, рдЕ0 17, рдордд्рд░ 11, рд╕ुрдХ्рдд 118-119 рдЕрд░्рдеाрдд- рджृрдв рдиिрд╢्рдЪрдп рдХे рд╕ाрде (рдЕрд╢्рдпेрдирд╕्рдп ) рдмाрдЬ рдкрдЦेрд░ू рдХे рд╕рдоाрди (рдЬрд╡рд╕ा) рддीрд╡्рд░ рд╡ेрдЧ рдХे рд╕рдоाрди рд╣рдо рд▓ोрдЧो рдХो рдЖрди рдоिрд▓ी। (рдпрд╣ рд╢्рдпेрди рдФрд░ рд░ोрд╣िрдд рдирд╕्рд▓ рдХे рдШोрдбों рдХी рдЕрд╢्рд╡ рдХे рд░ोрд╣िрд▓ा рд╕ेрдиाрдУं рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ै*।)

  ‘‘ *рдЙрдд्рддрд░ीрдп рд╕ीрдоा рдк्рд░ाрди्рдд рдоे ंрдПрдХ рд╕ुрд░рдо्рдп рд╕्рдеाрдирдеा рдпрд╣ाँ рдХा рд░ाрдЬा рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдеा рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдк्рд░рдЬा рдХो рдмрд╣ुрдд рдк्рдпाрд░ рдХрд░рддा рдеा, рдпрд╣ाँ рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрди्рди рд╡ рдлрд▓ों рдХे рд╡ृрдХ्рд╖ рдеे*
*рдпрд╣ां рдХे рдиिрд╡ाрд╕ी рднрдпाрдирдХ рдеे рддрдеा рдЙрдирдХी рднाрд╖ा рд░ूрдХ्рд╖ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдеी। рдпे рд░рдЬрдд рддрдеा рддाрдо्рд░ рдоुрдж्рд░ाрдУं рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे рдеे*
 *рдпे рдмрд╣ुрдд рд▓рдбाрдХू рддрдеा рдмрд╣ाрджूрд░ рдеे рдпрд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХुрдо्рднा рдирджी рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдкूрд░्рд╡ рдоें 155 рдоीрд▓ рджूрд░ рдеा। ‘‘ рдПрдХ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдЯाрд▓ेрдоी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ рд╡рд░्рдгрди рдЪीрди рдкाрдЧी рдпुрд▓ाрди-рдЪ्рд╡ाрдб्рдбा рдиे рдХिрдпा। рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рднूрдЧोрд▓ рдкृрд╖्рда 153-154 рдж्рд╡ाрд░ा рд╢्рд░ी рд╡िрдорд▓рдЪрди्рдж्рд░ рд▓ाрд╣ा (рд░ोрд╣िрд▓ा рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдХ्рд░рдордмрдж्рдз рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рд╕ाрднाрд░‘‘) рдкाрдгिрдиी рдиे рднी рдкрд╢्рдЪिрдоोрдд्рддрд░ीрдп рд╕ीрдоा рдк्рд░ाрди्рдд рдХे рдЕрд╢्рд╡рдХाрдпрдиों, рдЕрд╢्рд╡рдХों, рдХрдаों, рдпाрджрд╡ों, рдЫुрдж्рд░рдХों, рдоाрд▓рд╡ों рдиिрд╡ाрд╕ी рд╕рднी рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╡рд░्рдЧो рдХो рдкрд░्рд╡рддीрдп рдФрд░ рдпुрдж्рдзोрдкрдЬीрд╡ि рдХрд╣ा рд╣ै*।

      *рдкрд░्рд╡рддीрдп (рд╕ंрд╕्рдХृрдд-рд╣िрди्рджी), рдоाрдЙрдг्рдЯेрдиीрдпрд░ (рд▓ैрдЯिрди-рдЕंрдЧे्рд░рдЬी), рд░ोрд╣िрдд, рд░ोрд╣िрддे, рд░ोрд╣िрд▓े (рд╕ंрд╕्рдХृрдд ‘рдк्рд░ाрдХृрдд‘ - рдкрд╢्рддों) рд░ोрд╣िрд▓े-рдЪреЭрдиे рд╡ाрд▓े, рдЪрдвाрдИ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЕрд╡рд░ोрд╣ी, рдЕрд╢्рд╡ाрд░ोрд╣ी, рдж्рд░ोрд╣ी рд░ोрд╣ рд░ोрд╣ि рдкрдХ्рдердЬрди , рдЖрджि рд╕рдоाрдиाрд░्рдеी рд╢рдм्рджों рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рдк्рд░ाрдЪीрди рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╡рд░्рдЧोрдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╢ाрд╕िрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों ,рдкрд░्рд╡рддीрдп рдк्рд░рджेрд╢ों (рд░ोрд╣िрддрдЧिрд░ि, рд░ोрд╣рддाрдЧ рджрд░्рд░ा, рд▓ोрд╣िрдд рдЧिрд░ि, рдХोрдХрдЪा, рдкрд░्рд╡рдд рд╢्рд░ेрдгी рдЖрджि)рдпुрдж्рдз рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдФрд░ рдирджी рдШाрдЯी, рдХाॅрдаो рдШोреЬों рдХी рдкीрда рдкрд░ (рдЪреЭрдХрд░ рдХрд░рдиे рдмрд╣ाрджुрд░ी рдХे рд╕ाрде рд▓рдбрдиे рд╡ाрд▓े рдЧुрдгों рд╕्рд╡рднाрд╡ों рд╡ рдХ्рд╖ाрдд्рд░ рдзाрд░्рдоो рд╕े рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд░ोрд╣िрд▓ा- рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдПрдХ рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рд╡ंрд╢ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХрдИ рдк्рд░ाрдЪीрди рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╡ंрд╢ों рдХे рд╡ंрд╢рдЬ рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ै। рдХ्рдпेांрдХि рдпрд╣ рд╢рдм्рдж, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдпрддा (рд░ोрд╣िрд▓ рджेрд╢, рд░ोрд╣िрдд рдк्рд░рджेрд╢ рд░ोрд╣िрдд рдЧिрд░ि рдЖрджि рдж्рд░ोрд╣ рджेрд╢- рд░ोрд╣ рджेрд╢) рдЧुрдгрдзрд░्рдо (рд░ोрд╣िрдд-рд░рдХ्рддिрдо рд╡рд░्рдг) (рдХрд╕рдоिрд╕ि рд▓ाрд▓ рд░ंрдЧ) рдпुрдж्рдз рдк्рд░рдгाрд▓ी (рд░ोрд╣िрд▓्рд▓ा-рдпुрдж्рдз) (рдкूрд░्рд╡ рд╡рд░्рдгिрдд рдк्рд░рдгाрд▓ी) рдЙрдкाрдзि, рдмрд╣ाрджूीрд░, рд╢ौрд░्рдпрдкрджрдХ рдФрд░ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╕рдо्рдоाрди рд╕े рдЬुрдбा рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЬो рднी рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд░ाрдЬрдкुрдд्рд░ рдЗрди рд╕рднी рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рд░рд╣ा- рд░ोрд╣िрд▓ा-рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдЕрдерд╡ा рд░ोрд╣िрд▓्рд▓ा рд░ाрдЬрдкुрдд्рд░ рдХрд╣рд▓ाрдпा рдЧрдпा। рд░ोрд╣िрд▓ा-рдкрдаाрди рдЗрд╕्рд▓ाрдоीрдХрд░рдг рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдХी рдкрдХ्рднрдЬрдиों , (рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп) рдХी рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡ंрд╢ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╣ै। рдЬрдмрдХि рдХ्рд░рдорд╢ः рд░ोрд╣िрд▓ा-рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдкुрд░ाрддрди рдХाрд▓ рд╕े рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдоें рдПрдХ рдк्рд░рд╣рд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд░рд╣े рд╣ै*। 
*рд╕рд╣ाрд░рдирдкुрд░ рдХे рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╢्рд░ी рдХрди्рд╣ैрдпाрд▓ाрд▓ рдоिрд╢्рд░ рдк्рд░рднाрдХрд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдкाрд╡рди рдЧ्рд░рди्рде ‘‘ рднрдЧрд╡ाрди рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо‘‘ рдоें рднी рд░ोрд╣िрд▓ рджेрд╢ рдХी рдЪрд░्рдЪा рдХी рд╣ै*।

      *рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдЬ्рдпोрддिрд╖ी рдПрд╡ं рдЧ्рд░рди्рдердХाрд░ рдбा. рд╕ुрд░ेрд╢ рдЪрди्рдж्рд░ рдоिрд╢्рд░ рдиे рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рджैрдиिрдХ‘‘ рдХे рд░рд╡िрд╡ाрд░ 20 рдирд╡рдо्рдмрд░ 2009 рдХे рдоेрд░рда рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдХे рдкृрд╖्рда-2 рдкрд░ ‘‘ рдоूрд▓ рдЧोрдд्рд░ рддाрд▓िрдХा (40рдЧोрдд्рд░) рдХे рдХ्рд░рдоांрдХ рдЫः рдкрд░ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдЧो़рдд्рд░ рд░ोрд╣िрдд рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рдоें рдкांрдЪ рдХी рд╡рд░्рдЧ рдпा рд╕рдоुрджाрдп рдЖрд░्рдп рдХ्рд╖рдд्рд░िрдпों рдХे рдеे рдЬो рдоिрд▓рдХрд░ рдкंрдЪрдЬрдиा-рдкंрдЪрдЬрди рдХрд╣े рдЬाрддे рдеे। рдЗрдирдХे рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдиिрд░्рдгрдп рдХो рд╕рднी рд▓ोрдЧ рд╡िрд╡ाрдж рдХी рджрд╢ा рдоें рдоाрди рд▓ेрддे рдеे। рдЗрд╕ी рд╢рдм्рдж рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рдЖрдЬ рдкंрдЪाрдпрдд рд╢рдм्рдж рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। рдпे рдкांрдЪ рд╡рд╢ं рдкुрд░ूрд╖ рдпा рдЧोрдд्рд░рдХрд░्рддा рдеे*।

  *рдпाрджрд╡ рдХुрд▓ рдкुрд░ुрд╖ рдпрджु, рдкौрд░рд╡ рд╡ंрд╢ рдкुрд░ूрд╖ рдкुрд░ू, рдж्рд░рд╣рдпु рд╡ंрд╢ рдкुрд░ूрд╖ рдж्рд░ुрд╣рдпु, рддुрд░्рд╡рд╖ु рдФрд░ рдЖрдирд╡рд╡ंрд╢ рдкुрд░ूрд╖ рдЕрдиु, рд╕े рд╢ेрд╖ рдЕрди्рдп рд╕рдоुрджाрдп рдиिрдХрд▓े рдеे*।









*рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╡ंрд╢ рддाрд▓िрдХा -14 (рдЧंрдзाрд░) рд╡ं. рддा.-5*

     *рдЗрди्рд╣ी рдкांрдЪ рд╡ंрд╢ों рдХे рдкुрд░ूрд╖ों рд╕े рдорд╣ाрдкंрдЪाрдпрдд рдмрдирддी рдеी। рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдоें рдЗрди्рд╣ीं рдкंрдЪрдЬрдиों рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ 400 рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдЧोрдд्рд░ों рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╣ुрдЖ*

      *рднाрд░рдд рдХी рдкрд╖्рдЪिрдоोрдд्рддрд░ीрдп рд╕ीрдоा рдкрд░ рд╡िрджेрд╖ी рдЖрдХ्рд░рдордг рдХाрд░िрдпों рдХे рдЖрдХ्рд░рдордгों рдХो рд╡िрдлрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ां рдХे рдиिрд╡ाрд╕ी рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╡рд░्рдЧो рдПрд╡ं рд╢ाрд╕рдХों рдиे рдЖрд░рдо्рдн рд╕े рд╣ी рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдЖрдХ्рд░ाрди्рддाрдУं рдХे рд╡िрд░ूрдж्рдз рдШोрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХिрдпा рдХिрди्рддु рдоैрджाрдиी рд╖ाрд╕рдХों рдХी рджुрд░्рдмрд▓ рд╕ीрдоाрди्рдд рдиिрддि рдХे рдХाрд░рдг рдЙрди्рд╣ें рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ो рд╕рдХी। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ीрдоाрди्рдд рдк्рд░рджेрд╖ рдХे рд╡ीрд░ рдк्рд░рд╣рд░ी рд╡рд░्рдЧ рдЗрди рдк्рд░рдмрд▓ рд╕ुрдЧрдаिрдд рдЖрдХाрди्рддाрдЕें рдХी рдЕрдкाрд░ рд╢рдХ्рддि рдХे рд╕рдо्рдоूрдЦ рд▓рдЧрднрдЧ рдкाँрдЪ рд╕ौ рд╡рд░्рд╖ो рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рди рдХрд░ рд╕рдХे рдФрд░ рд╕िрдХрди्рджрд░ рдХे рдЖрдХ्рд░рдордг рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ рд▓рдЧрднрдЧ 326 рдХे рдкрд╖्рдЪाрдд् рд╕े рдирджिрдпाँ рдШाрдЯिрдпाँ, рдкрд░्рд╡рддाрд╢्рд░рдп рдкाрд░ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे рдФрд░ рдоैрджाрдиी рд╕्рдеाрдиों рдХी рддрд░рдл рдкूрд░्рд╡ рд╡ рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдХी рддрд░рдл рдЖрдиे рд▓рдЧे*
*(рдЕрдз्рдпाрдп-9) рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдХुрд▓ ‘ рдХाрдаी рдХ्рд░рдо рд╕ं. 5*

      *рдкрд╖्рдЪिрдоोрдд्рддрд░ीрдп-рд╕ीрдоा рдк्рд░ाрди्рдд рдкंрдЬाрдм рдХी рдЬाрддिрдпों рд╡ рд╕рдоुрджाрдпों рдХा рд╡िрд╡рд░рдг рдЬो рдХि - рд╕्рд╡. рд╕рд░ рдбैंрдЬिрд▓ рд▓िрдмैрдЯ्рд░рд╖рди рдж्рд╡ाрд░ा рдкंрдЬाрдм рдХी рдЬрдирдЧрдгрдиा рд╕рди् 1883 рдФрд░ рд╕рд░ рдПрдбрд╡рд░्рдб рдоैрдХрд▓ेрдЬрди рдж्рд╡ाрд░ा рдкंрдЬाрдм рдХी рдЬрдирдЧрдгрдиा 1892 рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд, рд╕рд░ .рдПрдЪ.рдП. рд░ोрдЬ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдХрд▓िрдд рдХोрд╖ рд╣ै*


рд╣рдоाрд░ी рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоें рд╕рдмрд╕े рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рдиाрдо рдФрд░ рд╡ैрджिрдХ рдиाрдо рдЖрд░्рдп рд╣ै, рдХिंрддु рджुрд░्рднाрдЧ्рдп рд╕े рдмрд╣ुрдд рд╕े рд▓ोрдЧ рдЖрд░्рдп рд╢рдм्рдж рд╕े рдирдлрд░рдд рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рддрдеाрдХрдеिрдд рдордиुрд╖्рдпों рдж्рд╡ाрд░ा рджिрдП рдЧрдП рдиाрдо рдХो рдоाрдирддे рд╣ैं। 
рдпрд╣ां рд╡ैрджिрдХ рдФрд░ рд▓ौрдХिрдХ рдЧ्рд░ंрдеों рд╕े 'рдЖрд░्рдп' рд╢рдм्рдж рдХे рдХुрдЫ рдк्рд░рдоाрдг рджिрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं 

рез) рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдоें :-
"рдХृрдг्рд╡рди्рддो рд╡िрд╢्рд╡рдоाрд░्рдпрдо ।"
      рд╕ाрд░े рд╕ंрд╕ाрд░ рдХो 'рдЖрд░्рдп' рдмрдиाрдУ, рд╢्рд░ेрд╖्рда рдмрдиाрдУ ।
реи) рдордиुрд╕्рдоृрддि рдоें :-
"рдордж्рдж рдоांрд╕ा рдкрд░ाрдзेрд╖ु рдЧाрдо्рдпा рдкौрд░ाः рди рд▓िрдк्рддрдХाः ।
рдЖрд░्рдпा рддे рдЪ рдиिрдордж्рдпрди्рддे рд╕рджाрд░्рдпाрд╡рд░्рдд्рдд рд╡ाрд╕िрдиः ।।"
     рд╡े рдЧ्рд░ाрдо рд╡ рдирдЧрд░рд╡ाрд╕ी, рдЬो рдордж्рдж, рдоांрд╕ рдФрд░ рдЕрдкрд░ाрдзों рдоें рд▓िрдк्рдд рди рд╣ों рддрдеा рд╕рджा рд╕े рдЖрд░्рдпाрд╡рд░्рдд्рдд рдХे рдиिрд╡ाрд╕ी рд╣ैं, рд╡े 'рдЖрд░्рдп' рдХрд╣े рдЬाрддे рд╣ैं ।
рей) рд╡ाрд▓्рдоिрдХी рд░ाрдоाрдпрдг рдоें :-
"рд╕рд░्рд╡рджा рдоिрдЧрддः рд╕рджिрд╢ः рд╕рдоुрдж्рд░ рдЗрд╡ рд╕िрди्рдзुрднिः ।
рдЖрд░्рдп рд╕рд░्рд╡ рд╕рдорд╢्рдЪैрд╡ рд╡ рд╕рджैрд╡ः рдк्рд░िрдп рджрд░्рд╢рдиः ।।"
     (рдмाрд▓рдХाрдг्рдб)
      рдЬिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдирджिрдпाँ рд╕рдоुрдж्рд░ рдХे рдкाрд╕ рдЬाрддी рд╣ै, рдЙрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдЬो рд╕рдЬ्рдЬрдиों рдХे рд▓िрдП рд╕ुрд▓рдн рд╣ैं, рд╡े 'рдЖрд░्рдп' рд╣ैं, рдЬो рд╕рдм рдкрд░ рд╕рдорджृрд╖्рдЯि рд░рдЦрддे рд╣ैं, рд╣рдоेрд╢ा рдк्рд░рд╕рди्рдирдЪिрдд्рдд рд░рд╣рддे рд╣ैं ।
рек) рдорд╣ाрднाрд░рдд рдоें :-
"рди рд╡ैрд░ рдоुрдж्рджीрдкрдпрддि рдк्рд░рд╢ाрди्рдд,рди рджрд░्рдкрдпाрд╕े рд╣рддि рдиाрд╕्рддिрдоेрддि ।
рди рджुрдЧेрддोрдкीрддि рдХрд░ोрд╡्рдп рдХाрд░्рдп,рддрдоाрд░्рдп рд╢ीрд▓ं рдкрд░рдоाрд╣ुрд░ाрд░्рдпा ।।"
     (рдЙрдж्рдпोрдЧ рдкрд░्рд╡)
     рдЬो рдЕрдХाрд░рдг рдХिрд╕ी рд╕े рд╡ैрд░ рдирд╣ीं рдХрд░рддे рддрдеा рдЧрд░ीрдм рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рдХुрдХрд░्рдо рдирд╣ीं рдХрд░рддे, рдЙрди рд╢ीрд▓ рдкुрд░ुрд╖ों рдХो 'рдЖрд░्рдп' рдХрд╣рддे рд╣ैं ।
рел) рд╡рд╢िрд╖्рда рд╕्рдоृрддि рдоें :-
"рдХрд░्рдд्рддрд╡्рдпрдоाрдЪрд░рди рдХाрдо рдХрд░्рдд्рддрд╡्рдпрдоाрдЪрд░рди ।
рддिрд╖्рдарддि рдк्рд░рдХृрддाрдЪाрд░े рдпः рд╕ рдЖрд░्рдп рд╕्рдоृрддः ।।"
      рдЬो рд░ंрдЧ, рд░ुрдк, рд╕्рд╡рднाрд╡, рд╢िрд╖्рдЯрддा, рдзрд░्рдо, рдХрд░्рдо, рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдЖрдЪाрд░-рд╡िрдЪाрд░ рддрдеा рд╢ीрд▓-рд╕्рд╡рднाрд╡ рдоें рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╣ो, рдЙрд╕े 'рдЖрд░्рдп' рдХрд╣рддे рд╣ैं ।
рем) рдиिрд░ुрдХ्рдд рдоें рдпाрд╕्рдХाрдЪाрд░्рдп рдЬी рд▓िрдЦрддे рд╣ैं :-
"рдЖрд░्рдп рдИрд╢्рд╡рд░ рдкुрдд्рд░ः ।"
      'рдЖрд░्рдп' рдИрд╢्рд╡рд░ рдХे рдкुрдд्рд░ рд╣ैं।
рен) рд╡िрджुрд░ рдиीрддि рдоें :-
"рдЖрд░्рдп рдХрд░्рдордгि рд░рдЬ्рдпрди्рддे рднूрддि рдХрд░्рдоाрдгि рдХुрд░्рд╡рддे ।
рд╣िрддं рдЪ рдиाрдоा рд╕ूрдЪрди्рддि рдкрдг्рдбिрддा рднрд░рддрд░्рд╖рдн ।।"
      (рдЕрдз्рдпाрдп рез рд╢्рд▓ोрдХ рейреж)
      рднрд░рдд рдХुрд▓ рднूрд╖рдг ! рдкрдг्рдбिрддрдЬрди्рдп, рдЬो рд╢्рд░ेрд╖्рда рдХрд░्рдоों рдоें рд░ुрдЪि рд░рдЦрддे рд╣ैं, рдЙрди्рдирддि рдХे рдХाрд░्рдп рдХрд░рддे рд╣ैं рддрдеा рднрд▓ाрдИ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ों рдоें рджोрд╖ рдирд╣ीं рдиिрдХाрд▓рддे рд╣ैं, рд╡рд╣ी 'рдЖрд░्рдп' рд╣ैं ।
рео) рдЧीрддा рдоें :-
"рдЕрдиाрд░्рдп рдЬुрд╖्рдЯрдо рд╕्рд╡рд░्рдЧрдо् рдХीрд░्рддि рдХрд░рдорд░्рдЬुрди ।"
        (рдЕрдз्рдпाрдп реи рд╢्рд▓ोрдХ реи)
        рд╣े рдЕрд░्рдЬुрди ! рддुрдЭे рдЗрд╕ рдЕрд╕рдордп рдоें рдпрд╣ рдЕрдиाрд░्рдпों рдХा рд╕ा рдоोрд╣ рдХिрд╕ рд╣ेрддु рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ, рдХ्рдпोंрдХि рди рддो рдпрд╣ рд╢्рд░ेрд╖्рда рдкुрд░ुрд╖ों рдж्рд╡ाрд░ा рдЖрдЪрд░िрдд рд╣ै рдФрд░ рди рд╕्рд╡рд░्рдЧ рдХो рджेрдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ै рддрдеा рди рдХीрд░्рддि рдХी рдФрд░ рд╣ी рд▓े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ै । рдпрд╣ां рдкрд░ рдЕрд░्рдЬुрди рдХे рдЕрдиाрд░्рдпрддा рдХे рд▓рдХ्рд╖рдг рджрд░्рд╢ाрдпे рд╣ैं ।
реп) рдЪाрдгрдХ्рдп рдиीрддि рдоें :-
"рдЕрдн्рдпाрд╕ाрдж рдзाрд░्рдпрддे рд╡िрдж्рдпा рдХुрд▓े рд╢ीрд▓ेрди рдзाрд░्рдпрддे ।
рдЧुрдгेрди рдЬाрдпрддे рдд्рд╡ाрд░्рдп,рдХोрдкो рдиेрдд्рд░ेрдг рдЧрдо्рдпрддे ।।"
       (рдЕрдз्рдпाрдп рел рд╢्рд▓ोрдХ рео)
       рд╕рддрдд् рдЕрдн्рдпाрд╕ рд╕े рд╡िрдж्рдпा рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी рдЬाрддी рд╣ै, рдХुрд▓, рдЙрдд्рддрдо рдЧुрдг, рдХрд░्рдо, рд╕्рд╡рднाрд╡ рд╕े рд╕्рдеिрд░ рд╣ोрддा рд╣ै, рдЖрд░्рдп рд╢्рд░ेрд╖्рда рдЧुрдгों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै ।
резреж) рдиीрддिрдХाрд░ рдХे рд╢рдм्рджों рдоें :-
"рдк्рд░ाрдпः рдХрди्рджुрдХрдкाрддेрдиोрдд्рдкрддрдд्рдпाрд░्рдпः рдкрддрди्рдирдкि ।
рддрдеा рдд्рд╡рдиाрд░्рд╖ рдкрддрддि рдоृрдд्рдкिрдг्рдб рдкрддрдиं рдпрдеा ।।"
        рдЖрд░्рдп рдкाрдк рд╕े рд▓िрдк्рдд рд╣ोрдиे рдкрд░ рднी рдЧेрди्рдж рдХे рдЧिрд░рдиे рдХे рд╕рдоाрди рд╢ीрдШ्рд░ рдКрдкрд░ рдЙрда рдЬाрддा рд╣ै, рдЕрд░्рдеाрдд рдкрддрди рд╕े рдЕрдкрдиे рдЖрдкрдХो рдмрдЪा рд▓ेрддा рд╣ै, рдЕрдиाрд░्рдп рдкрддिрдд рд╣ोрддा рд╣ै, рддो рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рдвेрд▓े рдХे рдЧिрд░рдиे рдХे рд╕рдоाрди рдлिрд░ рдХрднी рдирд╣ीं рдЙрдарддा ।
резрез) рдЕрдорд░рдХोрд╖ рдоें :-
"рдорд╣ाрдХुрд▓ीрдиाрд░्рдп рд╕рдн्рдп рд╕рдЬ्рдЬрди рд╕ाрдзрд╡ः ।"
      (рдЕрдз्рдпाрдпреи рд╢्рд▓ोрдХрем рднाрдЧрей)
      рдЬो рдЖрдХृрддि, рдк्рд░рдХृрддि, рд╕рдн्рдпрддा, рд╢िрд╖्рдЯрддा, рдзрд░्рдо, рдХрд░्рдо, рд╡िрдЬ्рдЮाрди, рдЖрдЪाрд░, рд╡िрдЪाрд░ рддрдеा рд╕्рд╡рднाрд╡ рдоें рд╕рд░्рд╡рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╣ो, рдЙрд╕े 'рдЖрд░्рдп' рдХрд╣рддे рд╣ैं ।
резреи) рдХौрдЯिрд▓्рдп рдЕрд░्рдерд╢ाрд╕्рдд्рд░ рдоें :-
"рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрддाрд░्рдп рдорд░्рдпाрджः рдХृрддрд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо рд╕्рдеिрддिः ।"
         рдЖрд░्рдп рдорд░्рдпाрджाрдУं рдХो рдЬो рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдХрд░ рд╕рдХे рдФрд░ рд╡рд░्рдгाрд╢्рд░рдо рдзрд░्рдо рдХा рд╕्рдеाрдкрди рдХрд░ рд╕рдХे, рд╡рд╣ी 'рдЖрд░्рдп' рд░ाрдЬ्рдпाрдзिрдХाрд░ी рд╣ै ।
резрей) рдкंрдЪрддрди्рдд्рд░ рдоें :-
"рдЕрд╣ाрд░्рдпрдд्рд╡ाрджрдирд░्рдзрдд्рд╡ाрдж рдХ्рд╖рдпрдд्рд╡ाрдЪ्рдЪ рд╕рд░्рд╡рджा ।"
       рд╕рдм рдкрджाрд░्рдеों рдоें рдЙрдд्рддрдо рдкрджाрд░्рде рд╡िрдж्рдпा рдХो рд╣ी рдХрд╣рддे рд╣ैं ।
резрек) рдзрдо्рдордкрдж рдоें :-
"рдЕрд░िрдпрдд्рдкेрд╡ेрджिрддे рдзрдо्рдоे рд╕рджा рд░рдорддि рдкрдг्рдбिрддो ।"
        рдкрдг्рдбिрдд рдЬрди рд╕рджा рдЖрд░्рдпों рдХे рдмрддрд▓ाрдпे рдзрд░्рдо рдоें рд╣ी рд░рдордг рдХрд░рддा рд╣ै ।
резрел) рдкाрдгिрдиि рд╕ूрдд्рд░ рдоें :-
"рдЖрд░्рдпो рдм्рд░ाрд╣्рдордг рдХुрдоाрд░рдпोः ।"
        рдм्рд░ाрд╣्рдордгों рдоें 'рдЖрд░्рдп' рд╣ी рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╣ै।
резрем) рдХाрд╢ी рд╡िрд╢्рд╡рдиाрде рдорди्рджिрд░ рдХे рдоुрдЦ्рдп рдж्рд╡ाрд░ рдкрд░ :-
"рдЖрд░्рдп рдзрд░्рдоेрддрд░ाрдгो рдк्рд░рд╡ेрд╢ो рдиिрд╖िрдж्рдзः ।"
        рдЖрд░्рдп рдзрд░्рдо рд╕े рдЗрддрд░ рд▓ोрдЧों рдХा рдк्рд░рд╡ेрд╢ рд╡рд░्рдЬिрдд рд╣ै ।
резрен) рдЖрд░्рдпों рдХे рд╕рдо्рд╡рдд् рдоें :-
"рдЬрдо्рдмू рджीрдкे рднрд░рддрдЦрдг्рдбे рдЖрд░्рдпाрд╡рд░्рддे рдЕрдоुрдХ рджेрд╢ाрди्рддрд░्рдЧрддे ।"
         рдРрд╕ा рд╡ाрдХ्рдп рдмोрд▓рдХрд░ рдкौрд░ाрдгिрдХ рднाрдИ рднी рд╕ंрдХрд▓्рдк рдкреЭрддे рд╣ैं, рдЕрд░्рдеाрдд рдпрд╣ рдЖрд░्рдпों рдХा рджेрд╢ 'рдЖрд░्рдпाрд╡рд░्рдд्рдд' рд╣ै ।
резрео) рдЖрдЪाрд░्рдп рдЪрддुрд░рд╕ेрди :-
"рдЙрдаो рдЖрд░्рдп рдкुрдд्рд░ों рдирд╣ि рд╕ोрдУ ।
рд╕рдордп рдирд╣ीं рдкрд╢ुрдУं рд╕рдо рдЦोрдУ ।
рднंрд╡рд░ рдмीрдЪ рдоें рд╣ोрдХрд░ рдиाрдпрдХ ।
рдмрдиो рдХрд╣ाрдУ рд▓ाрдпрдХ-рд▓ाрдпрдХ ।।"
        рддुрдо्рд╣ाрд░ा рдЬीрд╡рди рдкрд╢ुрдУं рдХे рд╕рдоाрди рдиिрдж्рд░ा рдХे рд╡рд╢ीрднूрдд рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рдиिрд░्рдоाрдг рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै । рдпрд╣ рд╕рдордп рддुрдо्рд╣ें рдкुрд░ुрд╖ाрд░्рде рдХрд░рдиे рдХा рд╣ै, рдпрджि рдЬीрд╡рди рдоें рддुрдо рдкुрд░ुрд╖ाрд░्рде рдХрд░ोрдЧे рддो рдХिрд╕ी рдХрд╣ाрдиी рдХे рдиाрдпрдХ рдмрдирдХрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рдЖрдЧे рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ोрд╡ोрдЧे ।
резреп) рдкं. рдк्рд░рдХाрд╢рдЪрди्рдж рдХрд╡िрд░рдд्рди :-
"рдЖрд░्рдп рдмाрд╣рд░ рд╕े рдЖрдпे рдирд╣ीं,
рджेрд╢ рд╣ै рдЗрдирдХा рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ ।
рд╡िрджेрд╢ों рдоें рднी рдмрд╕े рд╕рдЧрд░्рд╡,
рдХिрдпा рдеा рдкрд░рдо рдк्рд░ाрдк्рдд рдЙрдд्рдХрд░्рд╖ ।।
рдЖрд░्рдп рдФрд░ рдж्рд░рд╡िрдб рдЬाрддि рд╣ैं,
рднिрди्рдирдЪрд▓ें рдпрд╣ рд╡िрджेрд╢िрдпों рдХी рдЪाрд▓ ।
рдЦेрдж рд╣ै рдХुрдЫ рднाрд░рддीрдп рднी,
рд╡्рдпрд░्рде рдмрдЬाрддे рд╡िрджेрд╢िрдпों рд╕рдо рдЧाрд▓ ।।"
реиреж) рдкं. рд░ाрдзेрд╢्рдпाрдо рдХрдеाрд╡ाрдЪрдХ рдмрд░ेрд▓ी рд╡ाрд▓े :-
рдЬрдм рдкंрдЪрд╡рдЯी рдоें рд╕ूрд░्рдкрдгрдЦा рд░ाрдо рдХे рдкाрд╕ рдоोрд╣िрдд рд╣ोрдХрд░ рдЕрдкрдиा рд╡िрд╡ाрд╣ рдХрд░рдиे рдХी рдмाрдд рд░ाрдо рд╕े рдХрд╣рддी рд╣ै,рддрдм рд░ाрдо рдЙрдд्рддрд░ рджेрддे рд╣ैं -                        
"рд╣рдо рдЖрд░्рдп рдЬाрддि рдХे рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╣ैं,
рд░рдШुрд╡ंрд╢ी рд╡ैрджिрдХ рдзрд░्рдоी рд╣ैं ।
рдЬो рдХрд░ें рдПрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╡िрд╡ाрд╣,
рдХрд╣рддे рд╡ेрдж рдЙрди्рд╣ें рджुрд╖्рдХрд░्рдоी рд╣ैं ।।"
*рдЗрд╕рдоें рд░ोрд╣िрд▓ा рдкрд░िрд╡ाрд░ों* (рд░ाрдЬрдкूрдд-рдХ्рд▓ेрди) рдХा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╡िрд╡рд░рдг рд╣ै।
*рд╕ंрдХрд▓рди рдПрд╡рдо рдк्рд░рд╕्рддुрддि*
*рд╕рдордп рд╕िंрд╣ рдкुंрдбीрд░*
*реиреирдЕрдЧрд╕्рдд реирежрезреи*
Copyright preserved
Powered by
samay singh.sre@gmail.com

*рд╡िрд╢ेрд╖ рдиोрдЯ ____рдпрд╣ां рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рд╕рднी рдЪिрдд्рд░ рд╕ोрд╕рд▓ рдоीрдбिрдпा рд╕े рдиेрдЯ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдП рдЧрдП рд╣ै рдЗрдирдХा рд▓ेрдЦрдХ рд╕े рдХोрдИ рд╕ंрдмंрдз рдирд╣ीं рдпे рд╕ोрд╕рд▓ рдоीрдбिрдпा рдХी рд╕ंрдкрдд्рддि рд╣ै рдпрд╣ां рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рдЙрдб्рдзृрдд рд╣ै।।।

ROHILA KSHTRIYA, ANCIENT HISTORY


‘‘ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдХुрдЫ рдзुंрдзрд▓े рдкृрд╖्рда ‘‘



рд╡ैрд╡рд╡рд╕्рддु рдордиु рд╕े рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рд╣ुрдИ, рд╢्рд░ीрд░ाрдо рд╡ рд╢्рд░ीрдХृрд╢्рдг рдЖрджि рдЬिрд╕рдХे рдордз्рдп рдоें рд╣ै,ं рд╕рд╣рд╕्рдд्рд░ाрдм्рджिрдпों рдкूрд░्рд╡ рд╕े рднाрд░рдд рдХी рдкाрд╡рди рднूрдоि рдкрд░ рдЖрдЬ рддрдХ рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी, рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╡ंрд╖ों рдХी рдЕрдЯूрдЯ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХो рдк्рд░рдгाрдо рдХрд░рддे рд╣ुрдП, рдПрдХ рд░ाрдЬрди्рдп (рд░ाрдЬрдкुрдд्рд░) рд╣ी рдЬрди्рдордк्рд░рджрдд्рдд рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рд╕рджैрд╡ рд╕ीрдоाрдУं рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХрд░рддा рдЖрдпा рд╣ै। рд╣िрди्рджुрдХुрд╖ рд░ोрд╣िрдд-рдЧिрд░ि рдкंрдЪрдирдж рддрдХ рднрд░рдд рдЦрдг्рдб рдХी рдкрд░िрд╖्рдЪрдоोрдд्рддрд░ीрдп рд╕ीрдоा рдХे рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдк्рд░рд╣рд░िрдпों рдХा рджीрд░्рдШ рдХाрд▓ीрди рд╡िрдХрдЯ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╣ी рднाрд░рдд рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рд╡ рд╕рдн्рдпрддा рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЖрдХ्рд░рдордгрдХाрд░िрдпों рдХे рд▓िрдП рд░ोрд╣िрддрдЧिрд░ि рдХा рдЙрдд्рддाрд░ाрдкрде рд╣ी рдкूрд░्рд╡ рдХाрд▓ рд╕े рдПрдХ рдк्рд░рд╡ेрд╖ рдж्рд╡ाрд░ा рдеा। рд╕ूрд░्рдп, рдЪрди्рдж्рд░ рдФрд░ рдиाрдЧाрджि рд╕ंрдЬ्рдЮрдХ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╡ंрд╖ों рдХी рд╖ाрдЦाрдУं рдк्рд░рд╖ाрдЦाрдУं рдоें рдмंрдЯे рдорд╣ाрдЬрдирдкрдж рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдпों рдХे рд╖ाрд╕рдХ рд╣ी рдк्рд░ाрдЪीрди рдЖрд░्рдп рд╕рдн्рдпрддा рдХो рдордз्рдп рдПрд╖िрдпा рддрдХ рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рдХрд░рдиे рдоें рд╕ंрдШрд░्рд╖рд░рдд рдеे। рдпрд╣ рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХ्рд░рдо рдХрдИ рдж्рд╡ीрдкों рддрдеा рдордз्рдп рдПрд╖िрдпा рддрдХ рд╣ोрддा рдЪрд▓ा рдЧрдпा, рдЬрд╣ाँ рд╕े рдЙрдирдХा рдЖрдиा рдЬाрдиा рдмрд╕рдиा рдЙрдЬрдбрдиा рд▓рдЧा рд░рд╣рддा рдеा। рд╡рд░्рддрдоाрди рднाрд░рдд рдоें рдмिрдЦрд░े рдкреЬे рд╣рдЬाрд░ों рд╖ाрдЦाрдУं рд╡ рдк्рд░рд╖ाрдЦाрдУं рдоें рд╡िрднाрдЬिрдд рдХрд░ोреЬो  рд╕ंрддाрдиे рд╣ै рдЬो рд╕ूрд░्рдп рд╡ рдЪрди्рдж्рд░ рд╡ंрд╖ рдХी рджो рд╕рдоाрдиाрди्рддрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рд╕рдн्рдпрддाрдУं рдХे рд░ूрдк рдоें рд╕рдоूрдЪे рдЖрд░्рдпрд╡рд░्рдд, рд╣िрдорд╡рд░्рд╖ рд╡ рдордз्рдпрдПрд╖िрдпा, рдЕрд░рдм рдИрд░ाрди, рдоिрд╢्рд░ рдЖрджि рддрдХ рдлैрд▓ рдЧрдпे рдеे рддрдеा рдЕрдкрдиे рд╡ рдЕрдкрдиे рдкूрд░्рд╡рдЬों, рдзрд░्рдордЧुрд░ूрдУं рдУрд░ рд╡ंрд╖ рдкुрд░ोрд╣िрддों, рдЛрд╖िрдпों рдЖрджि рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЕрдкрдиे рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рд╡ рдаिрдХाрдиे рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рд░рд╣े рдеें। рд░ोрд╣िрд▓ा рд╖рдм्рдж рднी рдЗрд╕ी рдХ्рд░рдо рдХी рдПрдХ рдЕрдЯूрдЯ рдХреЬी рд╣ै। рдк्рд░рдпाрдЧ рдХे рдкाрд╕ рдЭूँрд╕ी рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рдк्рд░ाрдЪीрди рдЪрди्рдж्рд░рд╡ंрд╖ी рдЪрдХ्рд░рд╡рд░्рддी рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдкुрд░ूрд░рд╡ा рд╡ рдЙрд╕рдХे рд╡ंрд╖рдзрд░ो рдоें рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдпрдпाрддि рдХे рдкांрдЪ рдкुрдд्рд░ рдкंрдЪрдЬрди рдХрд╣рд▓ाрдпे рдФрд░ рдЙрдирдХे рдкाँрдЪ рдЬрдирдкрдж рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ुрдП। рд▓рдЧрднрдЧ рд╕ाрдд рд╕рд╣рд╕्рдд्рд░ाрдм्рджी рдкूрд░्рд╡ рдордз्рдп рджेрд╖ рдЖрд░्рдпрд╡рд░्рдд рдоें рд╡िрд╖्рд╡ рдХी рдк्рд░ाрдЪीрдирддрдо् рд╕рдн्рдпрддा рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ो рд░рд╣ी рдеी, рдЗрд▓ाрд╣ाрдмाрдж, (рдк्рд░рдпाрдЧ) рдХे рдкाрд╕ рдЭूँрд╕ी рдоें рдЪрди्рдж्рд░рд╡ंрд╖ी рдХ्рд╖рдд्рд░िрдпों рд╡ рдХौрд╖рд▓ (рдЕрдпोрдз्рдпा) рдоें рд╕ूрд░्рдп рд╡ंрд╖ी рдЗрдХ्рд╖्рд╡ाрдХु рдХे рд╡ंрд╖рдзрд░ो рдХे рдЦрдг्рдб рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ो рд░рд╣े рдеे। рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЬिрд╕ рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдХे рд░рде рдХा рдЪрдХ्рд░ рдЕрдиेрдХ рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рдиिрд╖ंрдХ рдШूрдорддा рд╣ो рд╡рд╣ рдЪрдХ्рд░рд╡рд░्рддी рд╕рдо्рд░ाрдЯों рдХी рд╢्рд░ेрдгी рдоें рдоाрди्рдп рд╣ोрддा рдеा। рд╡рди рдЧрдорди рд╕े рдкूрд░्рд╡ (рд╡ाрдирдк्рд░рд╕्рде рдЖрд╢्рд░рдо) рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдпрдпाрддि рдиे рдЕрдкрдиे рдкाँрдЪ рдкुрдд्рд░ों рдХ्рд░рдорд╖ः рдпрджु, рддुрд░्рд╡рд╕ु, рдж्рд░рд╣ृाू (рдЙрдкрдиाрдо рд░ोрд╣ू) рдкुрд░ू рдФрд░ рдЕрдиु рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХो рдкांрдЪ рднाрдЧों рдоें рд╡िрднрдХ्рдд рдХрд░ рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкुрдд्рд░ рдХो рдЕрдкрдиे-рдЕрдкрдиे рдк्рд░рджेрд╖ों рдХे рд╖ाрд╕рдиाрдзिрдХाрд░ рдХा рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рд╕ौंрдк рджिрдпा рдеा।

1.            рдпрджु- рджрдХ्рд╖िрдг рдкрд╖्рдЪिрдо рдоें рдХेрди-рдмेрддुрдЖ рдФрд░ рдЪрдо्рдмрд▓ рдирджी рдХे рдХांрдаो рдХा рдк्рд░рджेрд╖ рджिрдпा, рдХाрд▓ाрди्рддрд░ рдоें рдпрджु рдХे рд╡ंрд╖рдзрд░ рдпाрджрд╡ рдХрд╣рд▓ाрдпे।

2.            рддुрд░्рд╡рд╕ु-рдХुрд░ूрд╖ рдк्рд░рджेрд╖ рд╡рд░्рддрдоाрди рдмрдШेрд▓ рдЦрдг्рдб рддुрд░्рд╡рд╕ु рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ, рд╡рд╣ां рдХुрд░ूрд╖рдЬрдиों рдХो рдкрд░ाрд╕्рдд рдХрд░ рддुрд░्рд╡рд╕ु рд╡ंрд╖ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╣ुрдИ।

3.            рдж्рд░рд╣्рдпु- рдЪрдо्рдмрд▓ рдирджी рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдкрд╖्рдЪिрдо, рд╕िрди्рдзु рдирджी рдХे рдХिрдиाрд░े рддрдеा рдпрдоुрдиा рдирджी рдХे рдкрд╖्рдЪिрдо рдкрдЪрдирдж (рдкंрдЬाрдм) рдХा рдкूрд░ा рдк्рд░ाрди्рдд рдж्рд░рд╣्рдпु рдХो рдоिрд▓ा। рдж्рд░ुрд╣्рдпु рдХे рд╡рд╖्ंाрдзрд░ рдЖрдЧे рдЪрд▓ рдХрд░ рдЙрдд्рддрд░ рдФрд░ рдкूрд░рдм рдоें рд╣िрди्рджु рдХुрд╖ рддрдеा рдкाрдоीрд░ рдУрд░ рдкрд╖्рдЪिрдоोрдд्рддрд░ рдоें рд╡ाрд▓्рд╣िрдХ, рд╣рд░рдЕрд╡рддी рддрдХ рдХे рд╡िрд╕्рддुрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдкрд░ рдЕрдкрдиा рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рддे рдЪрд▓े рдЧрдП рдФрд░ рд╡ैрджिрдХ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХिрдпा।

4.            рдкुрд░ू- рдкुрд░ू рдХो рдк्рд░рддिрд╖्рдаाрди рдХे рд░ाрдЬ्рдп рд╕िंрд╣ाрд╕рди рдкрд░ рдЖрд╕ीрди рдХिрдпा рдЧрдпा, рдкुрд░ू рдХे рд╡ंрд╖ рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдкौрд░рд╡ рдХрд╣рд▓ाрдП рдЗрд╕ी рд╡ंрд╖ рдоें рднрд░рдд рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ, рдЖрд░्рдпрд╡рд░्рдд, рд╣िрдорд╡рд░्рд╖, рдЬрдо्рдмूрдж्рд╡ीрдк (рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╖-рд╡िрди्рдШ्рдпाрдЪрд▓ рд╕े рд╣िрди्рджुрдХुрд╖ рд░ोрд╣िрдд рдЧिрд░ी рддрдХ) рдХा рдиाрдо рднрд░рдд рдЦрдг्рдб рднाрд░рдд рд╡рд░्рд╖ рдХрд╣рд▓ाрдпा।

5.            рдЕрдиु- рдпрдоुрдиा рдирджी рдХो рдкूрд░рдм рдФрд░ рдЧंрдЧा рдпрдоुрдиा рдХे рдордз्рдп рдХा рджेрд╖ (рджрдХ्рд╖िрдг рдкंрдЪाрд▓) рддрдеा рдЕрдпोрдз्рдпा рдХे рдкрд╖्рдЪिрдо рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдЕрдиु рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдП рдЕрдиु рдХे рд╡ंрд╖ рдШрд░ рдЖрдирд╡ рдХрд╣рд▓ाрдП। 



рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдЪрди्рдж рд╡ंрд╖ рдХा рд╡िрд╕्рддाрд░ рд╣ुрдЖ।



рдЖрд░्рдпрд╡рд░्рдд рдХी рдЙрдд्рддрд░ी рд╕ीрдоा рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдХेрдХрдп рджेрд╖ рднрд░рдд рдХो рдЙрд╕рдХी рдоाрддा рдХैрдХेрдпी рдХे рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдХाрд░рдг рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ। рднрд░рдд рдХे рджो рдкुрдд्рд░ों рддрдХ्рд╖ рд╡ рдкुрд╖्рдХрд░ рдиे рдХ्рд░рдорд╖ः рддрдХ्рд╖рд╖िрд▓ा рд╡ рдкुрд╖्рдХрд░ाрд╡рддी рджो рд░ाрдЬрдзाрдиिрдпां рд╕्рдеाрдкिрдд рдХी рдФрд░ рдЖрд░्рдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХो рд╕рдоृрдж्рдз рдХिрдпा। рдЙрд╕ рдХाрд▓ рдоें рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╣ी рдоाрддृрднाрд╢ा рдеी।



рднाрд░рдд рдХी рдкрд╖्рдЪिрдоोрдд्рддрд░ीрдп рд╕ीрдоाрдУं рдкрд░ рдЬिрд╕ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рднी рд╡िрджेрд╖ी рдЖрдХ्рд░рдордг рд╣ुрдП рд╕ूрд░्рдпрд╡ंрд╖ी рднрд░рдд рдФрд░ рдЪрди्рдж्рд░рд╡ंрд╖ी рдж्рд░рд╣्рдпु рдХे рд╡ंрд╖рдзрд░ों рдиे рдоिрд▓ рдХрд░ рдк्рд░рд╣рд░िрдпों рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдЕрдкрдиा рд░рдХ्рдд рдмрд╣ाрдпा। рдИрд╕ा   рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ рдкाँрдЪ рд╕ौ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рд╕े рдЗрд╕ рдкрд░्рд╡рддीрдп рдк्рд░рджेрд╖ рдоें рдкрдЪрдирдж рддрдХ ‘рдХрда‘ рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп, рдЫुрдж्рд░рдХ рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп, рдпौрдзेрдп рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп, рдоाрд▓рд╡ рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп, рдЕрд╖्рд╡рдХ рдЧрдгрд░ाрдЬ्рдп рдЖрджि рдлрд▓ рдлूрд▓ рд░рд╣े рдеे। рдЗрдирдХी рд╖ाрд╕рди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдЧрдгрддंрдд्рд░ाрдд्рдордХ рдеी। рдпрд╣ाँ рдХे рдиिрд╡ाрд╕ी рд╕ौंрджрд░्рдпाрдкाрд╕рдХ рдеे рдФрд░ рд╕ुрди्рджрд░ рдкुрд░ूрд╢ рд╣ी рд░ाрдЬा рдЪुрдиा рдЬाрддा рдеा। рджु्рд░рд╣्рдпु рджेрд╖ рдХा рдиाрдо рдХाрд▓ाрди्рддрд░ рдоें рдж्рд░ुрд╣्рдпु рдХे рд╡ंрд╖рд░ाрдЬ рдЧंрдзाрд░рд╕ैрди рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЧांрдзाрд░ рдФрд░ рд╕ूрд░्рдпрд╡ंрд╖ी рд░ाрдЬाрдУं рдиे рдЕрдкрдиे рд╖ाрд╕िрдд рдк्рд░рджेрд╖ рдХो ‘рдХрдкिрд╖‘ рдХे рдиाрдо рд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрд░ рдХाрдмुрд▓ (рдХुрдо्рднा) рдирджी рдХे рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдЕрдкрдиी рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХा рдиाрдо рдХрдкिрд╖ा рд░рдЦा।

      рдк्рд░ाрдЪीрди рдХाрд▓ рдоें рдХрдкिрд╖ (рд▓рдбाрдХू, рдЙрджрдг्рдб рдкрд░्рд╡рддाрд╢्рд░рдпी) рдФрд░ рдЧाрди्рдзाрд░ рдХी рднाрд╢ा рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдеी, рдХिрди्рддु рдордз्рдпрдХाрд▓ рд╕े рд╕ंрд╕्рдХृрдд рднाрд╢ा рдХा рд╡िрдХृрдд рд╕рд░рд▓ीрдХृрдд рд░ूрдк ‘ рдк्рд░ाрдХृрдд‘ рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддिрдд рд╣ो рдЧрдпा। рднाрд╖ा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдк्рд░рджेрд╖ рдоें рд╕рд╣рд╕्рдд्рд░ों рд╡рд░्рд╖ рддрдХ рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдФрд░ рд╕рдн्рдпрддा рд╕्рдеाрдкिрдд рд░рд╣ी рдФрд░ рдЗрд╕ рд╕рдорд╕्рдд рдк्рд░рджेрд╖ рдоें рджीрд░्рдШ рдХाрд▓ рддрдХ рдЖрд░्рдп рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдирд░ेрд╖ों рдХा рд╖ाрд╕рди рд░рд╣ा।

      рдЕрдиेрдХ рдкрд╣ाреЬिрдпों (рдоाрд▓्рдпрд╡рдд्рдд-рд░ोрд╣िрддрдЧिрд░ि-рд▓ोрд╣िрддрдЧिрд░ि-рд╣िрди्рджрдХाрдХेрд╢्рд╖рд╕-рд░ोрд╣рддांрдЧ рдЖрджि) рдирджिрдпों (рдХुрдиाрд░, рд╕्рд╡ाрддु, рдЧोрдорд▓, рдХुрд░्рд░рдо, рд╕िрди्рдзु рдХी рд╕рд╣ाрдпрдХ рдирджिрдпाँ- рд╕рддрд▓рдЬ, рд░ाрд╡ी, рд╡्рдпाрд╕ рддрдеा рдШाрдЯिрдпों рдХे рдХाрд░рдг рд╕ाрдорд░िрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рднी рдпрд╣ рдк्рд░рджेрд╖ рдЗрди рдкрд░्рд╡рддाрд╢्рд░рдпी рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдирд░ेрд╖ों рдХे рд▓िрдП рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдеा। рдпрд╣ाँ рдардг्рдбी рдЛрддु рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрддि рдЙрдд्рддрдо рд░рд╣ी। рдЗрд╕рд▓िрдП рдпрд╣ां рдХे рдиिрд╡ाрд╕ी рдмрд▓िрд╖्рда, рд░рдХ्рддिрдо рд╡рд░्рдг (рд▓рд▓िрдоा рдЪुрдХ्рдд рдЧोрд░ा рд░ंрдЧ) рд╡ рдХрдж рдХाрдЯी рдоें рдордЬрдмूрдм, рд╣рдаी рд╡ рдЧрдаीрд▓े рд╣ोрддे рд░рд╣े рд╣ै। рджुрд░्рдЧрдо рдкрд╣ाреЬिрдпों, рдирджिрдпों рд╡ рдШाрдЯिрдпों рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ां рдХे рдиिрд╡ाрд╕ी рдкрд░्рд╡рддाрд╢्рд░рдпी, рдЕрд╖्рд╡ाрд░ोрд╣ी рдеे। рдЕрд╖्рд╡ों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд░рд╣ा рдпрд╣ рдк्рд░рджेрд╖ рд░ोрд╣िрдд рдЧिрд░िрдпे, рд░ोрд╣िрдд рдирд╕्рд▓ рдХे рдЕрд╖्рд╡ों рдХे рд╡्рдпाрдкाрд░ рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेрди्рдж्рд░ рдеा। рдХ्рд░рдорд╖ः рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдк्рд░рджेрд╖ рдШोреЬों рдХा рдк्рд░рджेрд╖ рдЕрдерд╡ा рдЕрд╖्рд╡рдХों рдХा рдк्рд░рджेрд╖ (рдЕрд╖्рд╡рдХाрдпрди) рдХрд╣рд▓ाрддा рдеा। рд░ोрд╣िрдд (рд╕ंрд╕्рдХृрдд), рд╡рд░्рддрдоाрди рднाрд╖ा рдоें рд▓ाрд▓- рднूрд░ा рд░ंрдЧ рдХे рдШोреЬे рдФрд░ рд╢्рдпेрди рдирд╕्рд▓ рдХे рдШोреЬे рдкाрдП рдЬाрддे рдеे। рдШोрдбों рдЕрдерд╡ा рдЕрд╖्рд╡ाрд░ोрд╣рдг рдХे рдмिрдиा рдпрд╣ां рдЬीрд╡рди рд╕рдо्рднрд╡ рдирд╣ीं рдеा। рд╡िрджेрд╖ी рдЖрдХ्рд░рдордгों рдХे рд╕рдордп рдЕрд╖्рд╡ों рдХी рдк्рд░рдердо рднूрдоिрдХा рдеी। рдЧрд╣рд░े рдХिрд╕рдоिрд╕ी рд░ंрдЧ рдХे рдмрд╣ाрджुрд░ рдШोреЬों рдХो рд░ोрд╣िрдд рдиाрдо рд╕े рд╕рдо्рдмोрдзिрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдИрд░ाрдиी рд╡ рдпूрдиाрдиी рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рднी рдЗрд╕ рдк्рд░рджेрд╖ рдХे рд░ोрд╣िрдд рдирд╕्рд▓ рдХे рдШोреЬों рдХी рдк्рд░рд╖рди्рд╕ा рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕ рдк्рд░рджेрд╖ рдХे (рдорд╣ाрдЬрдирдкрдж) рдк्рд░ाрдЪीрди рд╖ाрд╕рдХ (рдЪрди्рдж्рд░рд╡ंрд╖ी) рдж्рд░ुрд╣्рдпु рдХा рдЙрдкрдиाрдо рднी рд░ोрд╣ु рдеा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕рдХा рдиाрдо рдж्рд░ुрд╣рдпू рдХा рджेрд╖, рд░ोрд╣ рджेрд╖, рд░ोрд╣िрдд рдЧिрд░ि рд░ोрд╣ рдк्рд░рджेрд╖ (рдЕрдкрднं्рд░рд╖ рд╣ोрддा рдЪрд▓ा рдЧрдпा), рд╣ो рдЬाрдиा рд╡्рдпाрд╡рд╣ाрд░िрдХ рд╡ рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рдеा। рд╕ंрд╕्рдХृрдд рднाрд╖ा рдоें рд░ोрд╣ рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै- рд╕ीрдзे рджृреЭ-рдмрд▓ рдпुрдХ्рдд рдЪреЭрдиा-рдЕрд╡рд░ोрд╣рдг рдХрд░рдиा, рд░рдХ्рддिрдо рд╡рд░्рдг (рд░ोрд╣िрдд), рдкрд░्рд╡рдд (рдоाрдЙрдг्рдЯेрди) рдЗрд╕рд▓िрдП рдордз्рдпрдХाрд▓ рддрдХ рдпे рдкрд░्рд╡рддाрд╢्рд░рдпी рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╖ाрд╕рдХ рд░ोрд╣िрдд рд╡рд░्рдЧ рд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ुрдП। рдкрд░्рд╡рддीрдп рдк्рд░рджेрд╖ рдХा рдиाрдо , рд░ोрд╣िрдд рдк्рд░рджेрд╖ (рдк्рд░ांрдХृрдд рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдоें) рдпрд╣ां рд╕ेрдиाрдУं рдХी рдпुрдж्рдз рдк्рд░рдгाрд▓ी рд░ोрд╣िрд▓्рд▓ा рдпुрдж्рдз (рд░ोрд╣िрд▓ा рд╡ाрд░, рд▓ैрдЯिрди рднाрд╖ा рдоें) рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕ीрдзे рджृреЭ рдмрд▓ рдпुрдХ्рдд рдкрд░्рд╡рдд рдкрд░ рдЕрд╡рд░ोрд╣рдг рдХी рддрд░рд╣ рддीрдм्рд░рддा рд╕े рд╖рдд्рд░ु рдкрд░ рдЪреЭ рдЬाрдиा, рд╖рдд्рд░ु рд╕ेрдиा рдкрд░ рдмाреЭ рд░ोрд╣ рдХी рддрд░рд╣, рд▓ाрд▓ рд╣ोрдХрд░ (рд░рдХ्рддि рд╡рд░्рдг рдХ्рд░ोрдзिрдд рдЖрдХ्рд░ोрд╖ рдпुрдХ्рдд) рдЯूрдЯ рдкреЬрдиा, рддीрдм्рд░рддा рд╕े рд╖рдд्рд░ु рд╕ेрдиा рдоें рдШुрд╕ рдЬाрдиा। рд░ोрд╣ (рдХрдоाрдиी) рдХे рд╕рдоाрди рд╖рдд्рд░ु рд╕ेрдиा рдХो рднेрджрддे, (рдХाрдЯрддे рдЬाрдиा) рд╣ुрдП рдЪреЭाрдИ рдХрд░рдиा, рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рд╣ुрдИ рдУрд░ рдЕрдиेрдХ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╕ेрдиाрдиाрдпрдХों рдХो , рд░ोрд╣िрд▓्рд▓ा рдЙрдкрдзि рд╕े рд╡िрднूрд╖िрдд рдХिрдпा рдЧрдпा। (рдордз्рдпрдХाрд▓ рдоें)

‘‘рдзृрддрдХौрд╖िрдХ рдоौрдж्рдЧрд▓्рдпौ рдЖрд▓рдо्рдпाрди рдкрд░рд╖рд░ः।

рд╕ौрдкाрдпрдирд╕्рддрдердд्рд░िрд╢्рдЪ рд╡ाрд╕ुрдХी рд░ोрд╣िрдд рд╕्рддрдеा।‘‘

(рд░ाрд╖्рдЯ्рд░рдзрд░्рдо-рднाрдж्рд░рдкрдж 2067, рд╕िрддрдо्рдмрд░ 2010 рдХे рдкृрд╖्рда 31 рдкрд░ рд░ोрд╣िрдд рдЧोрдд्рд░ рдХा рдЙрдкрд░ोрдХ्рдд рд╖्рд▓ोрдХ рдоें рд╡рд░्рдгрди)

‘‘рдЕрд░ूрд╖ा рд░ोрд╣िрддा рд░рдеे рдмाрдд рдЬुрддा

рд╡ृрд╖рднрд╕्рдпрд╡рддे рд╕्рд╡рддः‘‘ ।।10।।

(рдЛрдЧ्рд╡ेрдж рдордг्рдбрд▓ 1, рдЕ0 15 рд╕्0 94 ‘‘ рд░ोрд╣िрд▓ा рдХ्рд╖рдд्рд░िрдпों рдХा рдХ्рд░рдордмрдж्рдз рдЗрддिрд╣ाрд╕ः рдкृрд╖्рда 42)



рдордж्рд░ाрди, рд░ोрд╣िрдд рдХрд╢्рдЪैрд╡, рдЖрдЧेрдпाрди, рдоाрд▓рд╡ाрди рдЕрдкि рдЧрдгрди рд╕рд░्рд╡ाрди, рд╡िрдиिрдЬीрдд्рдп, рдк्рд░рд╣рд╕рди्рдиिрд╡,। рдорд╣ाрднाрд░рдд рд╡рди рдкрд░्рд╡ 255-20 рдк्рд░ाрдЪीрди рд░ोрд╣िрдд рдЧिрд░ि рдХे рдиाрдо рдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рдЖрдЬ рднी рд░ोрд╣рддांрдЧ рдШाрдЯी, рд░ोрд╣рддांрдЧ рджрд░्рд░ाрдиाрдо рд╕े рдЕрд╡рд╕्рдеिрдд рд╣ै।

рдорд╣ाрднाрд░рдд рдХे рд╕рднा рдкрд░्рд╡ рдоें рд▓ोрд╣िрдд (рд░ोрд╣िрдд) (рд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╢рдм्рдж) рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рджрд╕ рдордг्рдбрд▓ों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣ै рдЬो рднाрд░рдд рдХा рдЙрдд्рддрд░ рдкूрд░्рд╡ी рдордз्рдпрднाрдЧ рдеा। рд╢्рд░ी рд╡ाрд╕ूрджेрд╡ рд╢рд░рдг рдЕрдЧ्рд░рд╡ाрд▓

      ‘‘ рдкाрдгिрдиि рдХाрд▓ीрди рднाрд░рдд рд╡рд░्рд╖ рдкृрд╖्рда 449 ‘‘ рдЕрд╢्рдпेрдирд╕्рдп рдЬрд╡рд╕ा‘‘ рд╡ैрджिрдХ рд╕ाрд╣िрддрдп рдЛрдЧ्рд╡ेрдж 1, рдЕ0 17, рдордд्рд░ 11, рд╕ुрдХ्рдд 118-119 рдЕрд░्рдеाрдд- рджृрдв рдиिрд╢्рдЪрдп рдХे рд╕ाрде (рдЕрд╢्рдпेрдирд╕्рдп ) рдмाрдЬ рдкрдЦेрд░ू рдХे рд╕рдоाрди (рдЬрд╡рд╕ा) рддीрд╡्рд░ рд╡ेрдЧ рдХे рд╕рдоाрди рд╣рдо рд▓ोрдЧो рдХो рдЖрди рдоिрд▓ी। (рдпрд╣ рд╢्рдпेрди рдФрд░ рд░ोрд╣िрдд рдирд╕्рд▓ рдХे рдШोрдбों рдХी рдЕрд╢्рд╡ рдХे рд░ोрд╣िрд▓ा рд╕ेрдиाрдУं рдХा рд╡рд░्рдгрди рд╣ै।)

  ‘‘ рдЙрдд्рддрд░ीрдп рд╕ीрдоा рдк्рд░ाрди्рдд рдоे ंрдПрдХ рд╕ुрд░рдо्рдп рд╕्рдеाрдирдеा рдпрд╣ाँ рдХा рд░ाрдЬा рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдеा рд╡рд╣ рдЕрдкрдиी рдк्рд░рдЬा рдХो рдмрд╣ुрдд рдк्рдпाрд░ рдХрд░рддा рдеा, рдпрд╣ाँ рд╡िрднिрди्рди рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдЕрди्рди рд╡ рдлрд▓ों рдХे рд╡ृрдХ्рд╖ рдеे। рдпрд╣ां рдХे рдиिрд╡ाрд╕ी рднрдпाрдирдХ рдеे рддрдеा рдЙрдирдХी рднाрд╖ा рд░ूрдХ्рд╖ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдеी। рдпे рд░рдЬрдд рддрдеा рддाрдо्рд░ рдоुрдж्рд░ाрдУं рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे рдеे। рдпे рдмрд╣ुрдд рд▓рдбाрдХू рддрдеा рдмрд╣ाрджूрд░ рдеे рдпрд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХुрдо्рднा рдирджी рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдкूрд░्рд╡ рдоें 155 рдоीрд▓ рджूрд░ рдеा। ‘‘ рдПрдХ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдЯाрд▓ेрдоी рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ рд╡рд░्рдгрди рдЪीрди рдкाрдЧी рдпुрд▓ाрди-рдЪ्рд╡ाрдб्рдбा рдиे рдХिрдпा। рдк्рд░ाрдЪीрди рднाрд░рдд рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рднूрдЧोрд▓ рдкृрд╖्рда 153-154 рдж्рд╡ाрд░ा рд╢्рд░ी рд╡िрдорд▓рдЪрди्рдж्рд░ рд▓ाрд╣ा (рд░ोрд╣िрд▓ा рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдХ्рд░рдордмрдж्рдз рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд╕े рд╕ाрднाрд░‘‘) рдкाрдгिрдиी рдиे рднी рдкрд╢्рдЪिрдоोрдд्рддрд░ीрдп рд╕ीрдоा рдк्рд░ाрди्рдд рдХे рдЕрд╢्рд╡рдХाрдпрдиों, рдЕрд╢्рд╡рдХों, рдХрдаों, рдпाрджрд╡ों, рдЫुрдж्рд░рдХों, рдоाрд▓рд╡ों рдиिрд╡ाрд╕ी рд╕рднी рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╡рд░्рдЧो рдХो рдкрд░्рд╡рддीрдп рдФрд░ рдпुрдж्рдзोрдкрдЬीрд╡ि рдХрд╣ा рд╣ै।

      рдкрд░्рд╡рддीрдп (рд╕ंрд╕्рдХृрдд-рд╣िрди्рджी), рдоाрдЙрдг्рдЯेрдиीрдпрд░ (рд▓ैрдЯिрди-рдЕंрдЧे्рд░рдЬी), рд░ोрд╣िрдд, рд░ोрд╣िрддे, рд░ोрд╣िрд▓े (рд╕ंрд╕्рдХृрдд ‘рдк्рд░ाрдХृрдд‘ - рдкрд╢्рддों) рд░ोрд╣िрд▓े-рдЪреЭрдиे рд╡ाрд▓े, рдЪрдвाрдИ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдЕрд╡рд░ोрд╣ी, рдЕрд╢्рд╡ाрд░ोрд╣ी, рдж्рд░ोрд╣ी рд░ोрд╣ рд░ोрд╣ि рдкрдХ्рдердЬрди , рдЖрджि рд╕рдоाрдиाрд░्рдеी рд╢рдм्рджों рдХा рд╕рдо्рдмрди्рдз рдк्рд░ाрдЪीрди рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╡рд░्рдЧोрдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╢ाрд╕िрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों ,рдкрд░्рд╡рддीрдп рдк्рд░рджेрд╢ों (рд░ोрд╣िрддрдЧिрд░ि, рд░ोрд╣рддाрдЧ рджрд░्рд░ा, рд▓ोрд╣िрдд рдЧिрд░ि, рдХोрдХрдЪा, рдкрд░्рд╡рдд рд╢्рд░ेрдгी рдЖрджि)рдпुрдж्рдз рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдФрд░ рдирджी рдШाрдЯी, рдХाॅрдаो рдШोреЬों рдХी рдкीрда рдкрд░ (рдЪреЭрдХрд░ рдХрд░рдиे рдмрд╣ाрджुрд░ी рдХे рд╕ाрде рд▓рдбрдиे рд╡ाрд▓े рдЧुрдгों рд╕्рд╡рднाрд╡ों рд╡ рдХ्рд╖ाрдд्рд░ рдзाрд░्рдоो рд╕े рд╣ै। рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд░ोрд╣िрд▓ा- рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдПрдХ рдЧौрд░рд╡рд╢ाрд▓ी рд╡ंрд╢ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рдХрдИ рдк्рд░ाрдЪीрди рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╡ंрд╢ों рдХे  рд╡ंрд╢рдЬ рдкाрдП рдЬाрддे рд╣ै। рдХ्рдпेांрдХि рдпрд╣ рд╢рдм्рдж, рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдпрддा (рд░ोрд╣िрд▓ рджेрд╢, рд░ोрд╣िрдд рдк्рд░рджेрд╢ рд░ोрд╣िрдд рдЧिрд░ि рдЖрджि рдж्рд░ोрд╣ рджेрд╢- рд░ोрд╣ рджेрд╢) рдЧुрдгрдзрд░्рдо (рд░ोрд╣िрдд-рд░рдХ्рддिрдо рд╡рд░्рдг) (рдХрд╕рдоिрд╕ि рд▓ाрд▓ рд░ंрдЧ) рдпुрдж्рдз рдк्рд░рдгाрд▓ी (рд░ोрд╣िрд▓्рд▓ा-рдпुрдж्рдз) (рдкूрд░्рд╡ рд╡рд░्рдгिрдд рдк्рд░рдгाрд▓ी) рдЙрдкाрдзि, рдмрд╣ाрджूीрд░, рд╢ौрд░्рдпрдкрджрдХ рдФрд░ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╕рдо्рдоाрди рд╕े рдЬुрдбा рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рдЬो рднी рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд░ाрдЬрдкुрдд्рд░ рдЗрди рд╕рднी рд╕े рд╕рдо्рдмрди्рдзिрдд рд░рд╣ा- рд░ोрд╣िрд▓ा-рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдЕрдерд╡ा рд░ोрд╣िрд▓्рд▓ा рд░ाрдЬрдкुрдд्рд░ рдХрд╣рд▓ाрдпा рдЧрдпा। рд░ोрд╣िрд▓ा-рдкрдаाрди рдЗрд╕्рд▓ाрдоीрдХрд░рдг рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рдХी рдкрдХ्рднрдЬрдиों , (рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп) рдХी рдЖрдзुрдиिрдХ рд╡ंрд╢ рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╣ै। рдЬрдмрдХि рдХ्рд░рдорд╢ः рд░ोрд╣िрд▓ा-рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдкुрд░ाрддрди рдХाрд▓ рд╕े рднाрд░рддрд╡рд░्рд╖ рдоें рдПрдХ рдк्рд░рд╣рд░ी рдХे рд░ूрдк рдоें рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд░рд╣े рд╣ै। рд╕рд╣ाрд░рдирдкुрд░ рдХे рдк्рд░рдЦ्рдпाрдд рд╕ाрд╣िрдд्рдпрдХाрд░ рд╢्рд░ी рдХрди्рд╣ैрдпाрд▓ाрд▓ рдоिрд╢्рд░ рдк्рд░рднाрдХрд░ рдиे рдЕрдкрдиे рдкाрд╡рди рдЧ्рд░рди्рде ‘‘ рднрдЧрд╡ाрди рдкрд░рд╢ुрд░ाрдо‘‘ рдоें рднी рд░ोрд╣िрд▓ рджेрд╢ рдХी рдЪрд░्рдЪा рдХी рд╣ै।

      рдк्рд░рддिрд╖्рдаिрдд рдЬ्рдпोрддिрд╖ी рдПрд╡ं рдЧ्рд░рди्рдердХाрд░ рдбा. рд╕ुрд░ेрд╢ рдЪрди्рдж्рд░ рдоिрд╢्рд░ рдиे рд╣िрди्рджुрд╕्рддाрди рджैрдиिрдХ‘‘ рдХे рд░рд╡िрд╡ाрд░ 20 рдирд╡рдо्рдмрд░ 2009 рдХे рдоेрд░рда рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг рдХे рдкृрд╖्рда-2 рдкрд░ ‘‘ рдоूрд▓ рдЧोрдд्рд░ рддाрд▓िрдХा  (40рдЧोрдд्рд░)  рдХे рдХ्рд░рдоांрдХ рдЫः рдкрд░ рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдЧो़рдд्рд░ рд░ोрд╣िрдд рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рд╣ै। рд╡ैрджिрдХ рдХाрд▓ рдоें рдкांрдЪ рдХी рд╡рд░्рдЧ рдпा рд╕рдоुрджाрдп рдЖрд░्рдп рдХ्рд╖рдд्рд░िрдпों рдХे рдеे рдЬो рдоिрд▓рдХрд░ рдкंрдЪрдЬрдиा-рдкंрдЪрдЬрди рдХрд╣े рдЬाрддे рдеे। рдЗрдирдХे рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рдиिрд░्рдгрдп рдХो рд╕рднी рд▓ोрдЧ рд╡िрд╡ाрдж рдХी рджрд╢ा рдоें рдоाрди рд▓ेрддे рдеे। рдЗрд╕ी рд╢рдм्рдж рдХी рдкрд░рдо्рдкрд░ा рд╕े рдЖрдЬ рдкंрдЪाрдпрдд рд╢рдм्рдж рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। рдпे рдкांрдЪ рд╡рд╢ं рдкुрд░ूрд╖ рдпा рдЧोрдд्рд░рдХрд░्рддा рдеे।

  рдпाрджрд╡ рдХुрд▓ рдкुрд░ूрд╖ рдпрджु, рдкौрд░рд╡ рд╡ंрд╢ рдкुрд░ूрд╖ рдкुрд░ू, рдж्рд░рд╣рдпु рд╡ंрд╢ рдкुрд░ूрд╖ рдж्рд░ुрд╣рдпु, рддुрд░्рд╡рд╖ु рдФрд░ рдЖрдирд╡рд╡ंрд╢ рдкुрд░ूрд╖ рдЕрдиु, рд╕े рд╢ेрд╖ рдЕрди्рдп рд╕рдоुрджाрдп рдиिрдХрд▓े рдеे।









рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╡ंрд╢ рддाрд▓िрдХा -14 (рдЧंрдзाрд░) рд╡ं. рддा.-5

     рдЗрди्рд╣ी рдкांрдЪ рд╡ंрд╢ों рдХे рдкुрд░ूрд╖ों рд╕े рдорд╣ाрдкंрдЪाрдпрдд рдмрдирддी рдеी। рдк्рд░ाрд░рдо्рдн рдоें рдЗрди्рд╣ीं рдкंрдЪрдЬрдиों рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ 400 рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдЧोрдд्рд░ों рдХा рдк्рд░рд╕ाрд░ рд╣ुрдЖ।

      рднाрд░рдд рдХी рдкрд╖्рдЪिрдоोрдд्рддрд░ीрдп рд╕ीрдоा рдкрд░ рд╡िрджेрд╖ी рдЖрдХ्рд░рдордг рдХाрд░िрдпों рдХे рдЖрдХ्рд░рдордгों рдХो рд╡िрдлрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ां рдХे рдиिрд╡ाрд╕ी рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рд╡рд░्рдЧो рдПрд╡ं рд╢ाрд╕рдХों  рдиे рдЖрд░рдо्рдн рд╕े рд╣ी рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдЖрдХ्рд░ाрди्рддाрдУं рдХे рд╡िрд░ूрдж्рдз рдШोрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХिрдпा рдХिрди्рддु рдоैрджाрдиी рд╖ाрд╕рдХों рдХी рджुрд░्рдмрд▓ рд╕ीрдоाрди्рдд рдиिрддि рдХे рдХाрд░рдг рдЙрди्рд╣ें рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рд╕рд╣ाрдпрддा рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ो рд╕рдХी। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕ीрдоाрди्рдд рдк्рд░рджेрд╖ рдХे рд╡ीрд░ рдк्рд░рд╣рд░ी рд╡рд░्рдЧ рдЗрди рдк्рд░рдмрд▓ рд╕ुрдЧрдаिрдд рдЖрдХाрди्рддाрдЕें рдХी рдЕрдкाрд░ рд╢рдХ्рддि рдХे рд╕рдо्рдоूрдЦ рд▓рдЧрднрдЧ рдкाँрдЪ рд╕ौ рд╡рд░्рд╖ो рд╕े рдЕрдзिрдХ рд╕ंрдШрд░्рд╖ рди рдХрд░ рд╕рдХे рдФрд░ рд╕िрдХрди्рджрд░ рдХे рдЖрдХ्рд░рдордг рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ рд▓рдЧрднрдЧ 326 рдХे рдкрд╖्рдЪाрдд् рд╕े рдирджिрдпाँ рдШाрдЯिрдпाँ, рдкрд░्рд╡рддाрд╢्рд░рдп рдкाрд░ рдХрд░рдиे рд▓рдЧे рдФрд░ рдоैрджाрдиी рд╕्рдеाрдиों рдХी рддрд░рдл рдкूрд░्рд╡ рд╡ рдкूрд░्рд╡ोрдд्рддрд░ рдХी рддрд░рдл рдЖрдиे рд▓рдЧे। (рдЕрдз्рдпाрдп-9) рдХ्рд╖рдд्рд░िрдп рдХुрд▓ ‘ рдХाрдаी рдХ्рд░рдо рд╕ं. 5

      рдкрд╖्рдЪिрдоोрдд्рддрд░ीрдп-рд╕ीрдоा рдк्рд░ाрди्рдд рдкंрдЬाрдм рдХी рдЬाрддिрдпों рд╡ рд╕рдоुрджाрдпों рдХा рд╡िрд╡рд░рдг рдЬो рдХि - рд╕्рд╡. рд╕рд░ рдбैंрдЬिрд▓ рд▓िрдмैрдЯ्рд░рд╖рди рдж्рд╡ाрд░ा рдкंрдЬाрдм рдХी рдЬрдирдЧрдгрдиा рд╕рди् 1883 рдФрд░ рд╕рд░ рдПрдбрд╡рд░्рдб рдоैрдХрд▓ेрдЬрди рдж्рд╡ाрд░ा рдкंрдЬाрдм рдХी рдЬрдирдЧрдгрдиा 1892 рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд, рд╕рд░ .рдПрдЪ.рдП. рд░ोрдЬ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдХрд▓िрдд рдХोрд╖ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд░ोрд╣िрд▓ा рдкрд░िрд╡ाрд░ों (рд░ाрдЬрдкूрдд-рдХ्рд▓ेрди) рдХा рдкрд░्рдпाрдк्рдд рд╡िрд╡рд░рдг рд╣ै।




*рд╡िрд╢ेрд╖ рдиोрдЯ__рдпрд╣ां рдк्рд░рджрд░्рд╢िрдд рд╕рднी рдЪिрдд्рд░ рдиेрдЯ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ोрд╕рд▓ рдоीрдбिрдпा рд╕े рд▓िрдП рдЧрдП рд╣ै рдЬो рдХेрд╡рд▓ рдк्рд░рддीрдХाрдд्рдордХ рд░ूрдк рд╕े рдкाрдардХो рдХो рд╕рдордЭाрдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рдоाрдд्рд░ рд╣ै рдЗрди рдкрд░ рд▓ेрдЦрдХ рдХा рдХोрдИ рд╣рдХ рдирд╣ी।।